Zicht op Wittenberge (3)

In 1846 gebeurde er iets dat het leven in het agrarische dorp Wittenberge drastisch zou veranderen. Er werd gebouwd aan een station aan de spoorlijn tussen Hamburg en Berlijn. Dat station werd enkele decennia later vervangen door een kolossaal gebouw, in neoclassicistische stijl, met tientallen kamers en allerlei ontvangstruimtes. Alsof de Wittenbergse vissers en boeren nu allemaal op de trein zouden stappen.

Na de spoorlijn van Hamburg naar Wittenberge volgden nieuwe spoorlijnen: naar Magdeburg, naar Salzwedel, naar Schwerin, naar Wittstock an der Dosse. Wittenberge werd een knooppunt in het spoorwegnet.

Het station lag 1½ kilometer buiten het dorp. Er werd een onverharde weg aangelegd van het dorp naar het station. Steeds meer inwoners van het dorp kregen werk bij het spoor.

Geleidelijk aan werden er langs die weg huizen gebouwd. De kleine huizen maakten plaats voor grotere huizen en later voor winkels en hotels. Uiteindelijk waren er meer dan tien hotels in het dorp. De weg werd verhard en kreeg de naam Bahnstrasse (op de tweede foto een beeld hoe de straat er nu uit ziet). De straat werd zó bekend dat zelfs inwoners van Berlijn hier op een vrije zaterdag of zondag kwamen flaneren. Er kwam zelfs een landelijk bekende schouwburg.

Dwars op de Bahnstrasse ontstonden dwarsstraten. Met vaak de wat grotere huizen aan het begin van de straat. Verderop de kleine huizen met tuinen voor de werklieden. Ze verbouwden er hun eigen groenten. Deze straten waren doorgaans niet verhard en ook anno 2017 is een deel van de straten nog steeds niet verhard.

Dat werd de structuur van Wittenberge: een komdorp langs de Elbe, met daarnaast een aantal dijkhuizen, een lange en chique winkelstraat naar het station en dwarsstraten voor ‘de gewone man’. Rond de eeuwwisseling kwam daar een nieuwe en groene wijk bij, rond een enorm -en in mijn ogen bombastisch – stadhuis met een toren van 51 meter hoog. Rond dat stadhuis veel grote villa’s, die deels kenmerken hebben van de Jugendstil.

Zo bleef het tot ongeveer 1960. De industrie trok nieuwe mensen aan. Toen ontstonden er nieuwe wijken ten noorden van het oude dorp. Honderden gestapelde woongebouwen volgens de kenmerken van de DDR-Plattenbau (flats van uniforme afmetingen, bijvoorbeeld voor een gezin met twee kinderen van 52 vierkante meter). Wittenberge groeide uit zijn voegen: het telde 33.000 inwoners. Een deel van het oude dorp raakte echter in verval. De uniform georganiseerde bouw van de DDR leverde alleen betonplaten van vaste afmetingen. En er was een chronisch tekort aan andere bouwmaterialen. En ook geen geld trouwens voor restauratie. Alle aandacht ging naar de nieuwbouw.

Het station was overigens veel minder belangrijk geworden. De hoofdspoorlijn van Hamburg naar Berlijn was ‘geknipt’ als gevolg van het IJzeren Gordijn.

Na die Wende werd hard gewerkt aan de herstructurering van het station. Al snel reden er weer snelle treinen tussen Hamburg en Berlijn. Maar het dorp had er nu weinig profijt van. Maar liefst achtduizend arbeidsplaatsen gingen verloren. De oude woonhuizen die al jaren aan het verpauperen waren raakten steeds meer in verval.

Inmiddels herstelt Wittenberge van de crisis. Het westen heeft vele miljarden in de voormalige DDR gestoken. Daar worden o.a. oude panden prachtig van gerestaureerd. Je kunt hier schitterende woonhuizen kopen voor een bedrag dat in Nederland ondenkbaar is (200.000 euro voor een gerestaureerd herenhuis van 200 vierkante meter met een grote tuin).

Zicht op Wittenberge (2)

In Nederland zijn steden die ieder jaar inwoners verliezen, zoals Den Helder en Delfzijl.

In de voormalige DDR is dit verlies van inwoners veel desastreuzer. Het aantal inwoners van Wittenberge is de afgelopen vijftig jaar gehalveerd. Woonden er in 1970 nog 33.000 mensen, nu zijn er zo’n 17.000 inwoners.

Na Die Wende is de daling van het aantal inwoners nog versterkt. Er gingen maar liefst 8000 arbeidsplaatsen verloren. Als je dat relateert aan het aantal inwoners dan zie je welke economische klappen de stad heeft gekregen.

De grootste werkgever was de naaimachinefabriek Veritas, met zo’n 1300 werknemers in 1990. Alle naaimachines in de voormalige DDR kwamen uit deze fabriek. In de stad zijn twee permanente tentoonstellingen over de productie van deze machines, het sociale klimaat in de fabriek en de invloed die de partijleiding had op de gang van zaken in de fabriek.

Na die Wende was het binnen twee jaar bekeken met de activiteiten van deze fabriek. De zaak ging bijna direct failliet omdat de innovatie was achtergebleven en men daardoor niet op kon tegen de westerse concurrentie. Overigens worden er nog wel reserve-onderdelen geleverd. Een bezoekster aan de tentoonstelling vertelde ons nog steeds op een Veritas-naaimachine kleren te naaien.

Het Turmuhr van de voormalige naaimachinefabriek is het herkenningspunt van de stad. De grote wijzer van de klok is maar liefst 7,5 meter lang.

Eén van de gevolgen van de enorme werkloosheid na die Wende is dat jongeren massaal naar het westen zijn getrokken. Daardoor vergrijst de bevolking sterk. In de ouderenzorg is dan ook voldoende werk te doen. Momenteel zitten nog steeds ruim 1600 inwoners (op een totale bevolking van 17.000 inwoners) zonder werk.

De foto’s geven een impressie van de vroegere productie van naaimachines.

Zicht op Wittenberge (1)

Voor de vijfde keer waren we met vakantie aan de oevers van de Elbe. Deze bijna 1200 km lange regenrivier ontspringt in het Reuzengebergte (Tsjechië) en plonst een eindje voorbij Hamburg in de Noordzee.

Dit jaar hadden we als vakantieadres een zolder van een woning aan de dijk langs de Elbe in Wittenberge, 150 km stroomopwaarts van Hamburg (en ook 150 km. van Berlijn). De plaats prijkt nogal nadrukkelijk op veel landkaarten, maar telt slechts 17.000 inwoners.

Dit gedeelte van Duitsland is prima bereikbaar met de rechtstreekse trein naar Berlijn. Voor 50 euro per persoon kom je een heel eind en de fiets kan mee in deze trein.

Wittenberge is een knooppunt van spoorwegen. Het ligt min of meer in een drielandenpunt: nét in de deelstaat Brandenburg, maar aan de overkant van de Elbe ligt de deelstaat Sachsen-Anhalt en even naar het noorden is de grens met de deelstaat Mecklenburg-Vorpommern. Ook de grens met Niedersachsen is maar 30 km. verderop. Daar liep tot 1991 het IJzeren Gordijn. Wittenberge lag nét in het DDR-gebied.

Wittenberge moet niet verward worden met (Lutherstadt) Wittenberg. Daar kwamen tijdens onze vakantie 120.000 mensen bij elkaar vanwege de herdenking van 500 jaar Reformatie. 

Wittenberge ligt aan de drukste fietsroute van Duitsland: de Elberadweg. Toch is het er nooit echt druk: op meer dan 1200 km. worden de fietsers aardig ‘verdund’.

Wij volgen nooit een fietsroute, maar nemen er uiteraard wel een paar stukjes van mee. Dit jaar hebben we het rustig aan gedaan (65 plus…) en fietsten slechts 850 km. (in veertien dagen).

Vanuit ons vakantieadres hadden we een schitterend zicht op de Elbe en de weidse uiterwaarden aan de overkant. Via de spoorbrug konden we de oversteek maken naar Sachsen Anhalt. Officieel moet je de 1250 meter van de spoorbrug lopen, maar wij zijn als fietsers niet altijd zo burgerlijk gehoorzaam.

De foto’s geven een impressie van ons uitzicht aan de voorzijde van het appartement (de Elbe) en aan de achterzijde (het oude deel van het vroeger agrarische dorp Wittenberge).