Teveel of te weinig ego (3)

Het gevoel van meerderwaardigheid (in de volksmond: een te groot ego) en van minderwaardigheid (een te klein ego) is in wezen hetzelfde, schrijft Keller in: Bevrijd van jezelf, Van Wijnen). Het gaat in beide gevallen om een ego dat is gevuld met leegte. Dat doet pijn.

    Het voorgaande betekent dus dat het ego van Madonna (zie vorig blog) nooit tevreden kan zijn. Het is nooit goed genoeg, want dat is de middelmaat. Ze vindt nooit voldoening omdat haar ego onverzadigbaar is. En dat betekent in feite dat het niet gevuld is. Het is leeg, het trekt alle aandacht, het is kwetsbaar en het doet altijd pijn.

     In 1 Corinthe 4 (vers 3) schrijft de apostel Paulus dat het hem niet uitmaakt hoe de Corinthiërs over hem denken (letterlijk: uitspraak doen). “Hoe u of een menselijke instelling over mij oordeelt interesseert me niet en hoe ik over mezelf oordeel telt evenmin.”

    Gelovigen worden vaak weggezet als mensen die negatief denken over zichzelf en die gemakkelijk oordelen over de ander. Paulus zegt dus heel iets anders. Zijn identiteit is niet afhankelijk van wat mensen van hem denken. Hij hoeft zich niet te vergelijken met anderen. Maar hij gaat nog een stap verder: het maakt ook niet uit wat hij van zichzelf denkt.

   De hedendaagse psychologie gaat er – aldus Keller – vanuit dat je vooral jezelf moet bewijzen door te geloven in jezelf. Maar dat is, aldus de uitleg van Keller, opnieuw een valkuil. Want dan probeer je te voldoen aan je eigen verwachtingen. Paulus slaat zichzelf niet op de borst, hij ziet zichzelf niet als dé belangrijke verkondiger van het Evangelie. Hij weet dat hij fouten kan maken. Je zou kunnen zeggen: hij stelt zich nederig op. Maar dat woord past ook weer niet.

Tim Keller haalt C.S. Lewis aan: “Als je iemand tegenkomt die steeds van zichzelf zegt dat hij zich kwetsbaar en nederig opstelt weet je dat die persoon dat juist niet is. Iemand die steeds zegt dat hij niets voorstelt is in feite juist vol van zichzelf (in: Onversneden Christendom, Kok, Kampen, 2004). Een echt nederig persoon valt niet op door zijn nederigheid. Een nederig persoon valt op als degene die zo onbevangen naar ons toe is.” Keller: “Het wezen van Bijbelse nederigheid is niet dat we hoger of lager ván onszelf denken, maar dat we minder áán onszelf denken.”  

Nederigheid betekent niet dat we lager van onszelf denken, maar dat we minder aan onszelf denken

      Dat geeft, aldus Keller, veel psychologische ruimte om ons open te stellen naar anderen. Je wordt niet als een wesp gestoken door een kritische opmerking, maar je duikt ook niet in elkaar als je een compliment krijgt. Je hoeft niet zoals Narcissus voortdurend in de spiegel te kijken om jezelf te bewonderen, je hoeft ook niet de spiegel te vermijden omdat je elke keer weer van je eigen beeld schrikt.

Je hoeft jezelf niet te verwijten dat je minder presteert dan je collega, maar je bent blij voor hem dat hij zo’n waardevolle plek heeft binnen de organisatie. Je hoeft niet de ander te helpen omdat je jezelf anders zo leeg voelt. Je kunt net zo genieten van de blijdschap van de buurman met wie je het af en toe moeilijk hebt als van een mooie zonsopkomst. Dan kan allemaal als je minder aan jezelf denkt en stopt met het voortdurend vergelijken van jezelf met de ander.

     Wie een indrukwekkende film wil zien met als thema’s oordeel en kunnen loslaten zou eens naar The Shack kunnen kijken. Eigenlijk moet je de film meerdere malen zien, omdat er zoveel verschillende lagen in zitten. Gebaseerd op het boek van William Paul Young: De Uitnodiging (Uitgeverij Kok).

Teveel of te weinig ego (2)

    Ds Tim Keller (predikant van de Presbyterian Redeemer Church in New York) citeert in het boekje ‘Bevrijd van jezelf’ (uitgeverij Van Wijnen, Franeker) zangeres Madonna. 

In talentenjachten zie je mensen die dolgraag Madonna zouden willen zijn. Zolang ze dat niet kunnen bereiken hebben ze het gevoel dat ze falen. Je zou denken: Madonna heeft alles bereikt, dus zij moet toch wel tevreden met zichzelf zijn. Maar ze zegt: “Angst voor de middelmaat vormt de drive voor mijn leven. Hoeveel ik ook bereik, ik behoor nog steeds tot die middelmaat. Behalve als ik iets heel anders doe. Want zelfs nu ik iemand ben moet ik nog steeds elke dag bewijzen dat ik iets voorstel. Mijn worsteling blijft maar door gaan en het houdt nooit op.”

    Intermezzo: Professor R.E. Abraham schreef een boek over het ontwikkelingsprofiel. Bij volwassenen zie je – met name bij stress- veel gedrag terug dat past in de kinderleeftijd. Een voorbeeld is de rivaliteit. Dat begint al op jonge leeftijd in het gezin: de strijd tussen broers en zussen. Jacob probeerde als tweede de eerstgeborene Ezau van de troon te stoten. Een extreme gevoeligheid voor de vergelijking met anderen en daarmee ook jaloezie en rivaliteit zie je ook bij narcisme en bij de borderline-persoonlijkheidsstoornis. Daarom kunnen deze mensen – als door een wesp gestoken – reageren op een klein beetje (vermeende) kritiek en accepteren ze ook de inbreng van anderen niet.

    Keller: Omdat het ego zo opgeblazen is, omdat het zoveel aandacht trekt heeft het het ook steeds erg druk. Het is namelijk steeds bezig met vergelijken. De manier waarop het ego probeert om de leegte op te vullen en het gevoel van onbehagen kwijt te raken is door zichzelf te vergelijken met de ander. Keller noemt in dat verband C.S. Lewis die schrijft dat veel mensen voortdurend leven in een vergelijking tot anderen. Daar zijn ze druk mee: heb ik meer of minder dan de ander, presteer ik meer of minder dan de ander?

    Het gevoel van meerderwaardigheid (in de volksmond: een te groot ego) en van minderwaardigheid (een te klein ego) is in wezen hetzelfde, schrijft Keller. Het gaat in beide gevallen om een ego dat is gevuld met leegte.Daarom reageert dat ego ook zo heftig op (vermeende) kritiek. 

Teveel of te weinig ego?

In de traditionele culturen (en dat geldt nog steeds voor de meeste culturen in de wereld) gaat men er vanuit dat een te hoge dunk van jezelf (trots) de diepste oorzaak van al het kwaad in de wereld is. 

Waardoor doen mensen slechte dingen? Het traditionele antwoord was hybris, het Griekse woord voor trots, voor een hoge eigendunk.

Er is één cultuur die daar anders over is gaan denken, en dat is de moderne westerse cultuur. In die cultuur wordt gezegd dat mensen zich juist misdragen door een gebrek aan eigenwaarde. Dus mensen gaan de fout in omdat ze te negatief over zichzelf denken.

Al bijna 20 jaar geleden schreef psychologe Lauren Slater in een artikel (‘The problem of Self-Esteem’) dat er voor die westerse stellingname geen wetenschappelijk bewijs bestaat. Op de één of andere manier hebben we in het westen deze stellingname massaal omarmd, maar er is nooit goed onderzoek naar gedaan.

Slater: “Mensen met een te hoge dunk van zichzelf vormen een groter gevaar voor de samenleving dan mensen met een slecht gevoel over zichzelf.” Maar ze gaat er ook vanuit dat de westerse samenleving het concept van het geringe gevoel van eigenwaarde als oorzaak van de maatschappelijke ellende niet gemakkelijk zal opgeven.

Ben je aan alcohol of drugs verslaafd? Dat komt door een negatief beeld van jezelf. Kun je niet met kritiek omgaan? Dat is het gevolg van een negatieve kijk op jezelf. Onderwijs, justitie, psychologie: ze gaan er allemaal vanuit dat je – om problemen te verminderen – het ‘zelf’ van de mensen op moet vijzelen.

De theorie dat een gebrek aan eigenwaarde aan de wortel van alle intermenselijke kwaad ligt klinkt aantrekkelijk. “In de traditionele cukturen pakte je de problemen aan door mensen in de kraag te vatten en op te sluiten. Nu hoef je mensen alleen maar steun te bieden en op te bouwen. Je hoeft dus geen moreel oordeel meer te vellen om de problemen in de samenleving aan te pakken.”

Aldus ds. Tim Keller, predikant van de Redeemer Presbyterian Church in New York City. Keller citeert de apostel Paulus in 1 Corinthe 4 vers 6: “U mag uzelf niet belangrijker maken door de één te verheerlijken boven de ander.”

Een opgeblazen ego gaat pijn doen

In het Grieks staat in de tekst het woord physioo. Dat betekent letterlijk: opgeblazen, opgezwollen, te ver uitgerekt zijn. Het ego van de mens is te ver opgerekt. En daarmee wordt het pijnlijk en ontstoken. Hoe meer we onszelf groter willen maken dan we zijn, hoe meer we onszelf willen opblazen (‘keeping up appearances’) des te meer krijgen we ook last van onszelf. We rekken ons ego dusdanig op dat we er last mee krijgen. Het gaat pijn doen. Wordt vervolgd…

Tim Keller: Bevrijd van jezelf. Uitgeverij Van Wijnen, Franeker. 

Bevrijd van jezelf

Op deze zondag weer eens een berichtje over onze kerkelijke gemeente. We zijn intensief betrokken bij een kerkelijke gemeenschap in onze woonplaats.

Daar verandert van alles. We zijn een samenwerkingsgemeente tussen twee kerken en zitten ondertussen midden in een samenwerkingstraject met een derde kerk. Die samenwerking is niet uit nood geboren (de afzonderlijke kerken dalen niet in ledental), kerkdienst GNmaar omdat het goed is om elkaar op te zoeken en van elkaar te leren en op verschillende manieren in de stad aanwezig te zijn.  Inmiddels worden catechese, jeugdwerk, kringen en alle middagdiensten samen gehouden. Daarnaast zijn er gemeenteleden betrokken bij kerkplanting in Heerhugowaard (‘Hart voor Heerhugowaard’). Uit de samenwerking tussen de kerken ontstaat dus ook weer een nieuwe kerkelijke gemeente.

Kleine kringen

Maar ook de vorm en inrichting van het kerkelijk leven verandert. Veel minder dan vroeger kennen de kerkdiensten een strakke orde van dienst, er zit qua vorm en muziek veel meer variatie in.

Daarnaast wordt er hard gewerkt aan de opzet van kleine kringen. Gemeenteleden ontmoeten elkaar door de week met een gezamenlijke maaltijd en het bestuderen van een bepaald onderwerp. Vanuit die kleine kringen moet ook het pastoraat, het omzien naar elkaar, geborgd worden. Je kunt beter verdriet en blijdschap met elkaar delen in zo’n kleine groep (waarin je elkaar goed kent) dan in een grote kerkelijke gemeente.  En als je weet dat het leven bij iemand moeizaam is kun je op deze manier ook beter met elkaar in gesprek over wat er concreet nodig is.

Tim Keller

De afgelopen maand is er in de kring waar wij bij betrokken zijn het boekje van Tim Keller besproken: Bevrijd van jezelf. Eigenlijk is de inhoud van dat boekje een preek. En die preek past weer goed bij het idee van de kleine kringen.

Tim Keller stelt dat we geneigd zijn om ons ego op te blazen. Je mag er pas zijn als je iets presteert. De visie op ons werk is gebaseerd op productiviteit, de vraag wat ons leven voorstelt op een kosten-baten-analyse. Het gevolg is dat het leven van veel westerse mensen gebaseerd is op schone schijn: we moeten de schijn ophouden dat we presteren, mooi blijven, gelukkig zijn. We raken verslaafd aan de aandacht.

Maar onder die schijn overheersen maar al te vaak angst en pijn: we lijden aan ons bestaan. Dat proberen we dan weer te camoufleren door een nóg mooiere auto, een duurder huis, het nieuwste model telefoon, een paar exotische vakanties per jaar.  We raken verslaafd aan aandacht en tellen pas mee als we overal aan mee kunnen doen. Maar onder die uiterlijke vertoning doen de emoties pijn.

Het probleem van de westerse mens is volgens Tim Keller niet dat we een te negatief zelfbeeld hebben, maar dat we ons zelfbeeld teveel baseren op onze buitenkant. Wie zijn we werkelijk? Mogen we er pas zijn als gewaardeerd worden? Durven we aan anderen te laten zien hoe kwetsbaar we zijn?

De Bijbel zegt dat je niet(s) hoeft te presteren om er te mogen zijn. Dat is een boodschap die werkelijk ontspanning kan brengen in het leven. Ook voor kerkmensen valt er op dat punt overigens nog heel wat (bij) te leren…

En nú stap ik op de fiets naar de kerk. Honderd koppen koffie zetten…

Hoe denk je over jezelf?

In alle traditionele culturen (en dat geldt nog steeds voor de meeste culturen in de wereld) gaat men er vanuit dat een te hoge dunk van jezelf de diepste oorzaak van alle kwaad in de wereld is.
Waardoor doen mensen elkaar zoveel slechte dingen aan? Het traditionele antwoord was hybris: het Griekse woord voor een te hoge dunk van je zelf.

Tafel van TienDe moderne Westerse mens heeft een totaal tegenovergestelde culturele consensus. Onderwijs en hulpverlening zijn gebaseerd op het idee dat mensen zich misdragen als gevolg van een gebrek aan eigenwaarde, omdat ze een te lage dunk van zichzelf hebben. Dus wordt er gesleuteld aan dat zelfbeeld: het moet worden opgekrikt.

Psychologe Lauren Slater betoogde tien jaar geleden dat er geen enkel wetenschappelijk bewijs bestaat dat een laag zelfbeeld leidt tot meer problemen. Het artikel is digitaal beschikbaar (New York Times, 3 februari 2002). Maar inmiddels zit het heel diep in onze westerse psychologische ziel verankerd dat gebrek aan eigenwaarde de reden vormt voor allerlei verslavingen, voor mishandeling, voor alle vormen van agressie.

Wat vertelt de Bijbel eigenlijk over ons gevoel van eigenwaarde? Wat is de natuurlijke toestand van het menselijk ego?

Aan de hand van het boekje ‘Bevrijd van jezelf’ van Tim Keller  gaan we daar over drie zondagavonden met elkaar in gesprek op onze ‘kleine kring’  van de kerk.