De theatrale persoonlijkheid (1)

De zogenaamde theatrale persoonlijkheid is een 'psychiatrisch beeld' dat sterk tot de verbeelding spreekt. 
In de DSM V wordt gesproken over de histrionische persoonlijkheid en vroeger sprak men van de hysterische persoonlijkheid. De naamsveranderingen geven al aan dat de bedenkers van de DSM zelf een beetje met dit beeld in hun maag zitten.

Vrouwen met psychische problemen

Het woord hysterie komt van het Griekse woord voor baarmoeder (‘hysteria’). Men dacht namelijk destijds dat dit beeld alleen bij vrouwen voor kwam. Op die manier beschreef Sigmund Freud ook zijn vrouwelijks patiënten. Dat waren allemaal chicque dames uit de Weense elite. Freud behandelde namelijk alleen maar particuliere patiënten. Verschil moet er zijn. de dames dronken thee met een pink omhoog en vielen bij een spannende gebeurtenis spontaan in katzwijm. Volgens Freud lagen er onder dit gedrag verdrongen psychische problemen. Dat was in die tijd een revolutionaire gedachte.

Hysterical Men

In mijn boekenkast stond jarenlang een publicatie met als titel: De hysterische neurose bij de man. Dat was een opzienbarend geschrift. Dat ik die publicatie kwijt ben is trouwens waarschijnlijk een vorm van verdringing.

Zo verklaart ook Mark S. Micale in Hysterical Men: The Hidden History of Male Nervous Illness het feit dat er eeuwen lang niet over een hysterisch beeld bij de man geschreven werd. De destijds uitsluitend mannelijke zenuwartsen wilden er gewoon niet aan dat ook mannen op een ‘hysterische manier’ gevloerd konden worden door psychische problemen.

Vrouwen én mannen

Tegenwoordig gaat men er vanuit dat de histrionische persoonlijkheid zowel vrouwen als mannen betreft, maar dat deze stoornis bij vrouwen en mannen een verschillende kleur krijgt. Bij vrouwen zou meer het onvermogen centraal staan (bijvoorbeeld het zeer heftig reageren op situaties die spanning oproepen).

Mannen zouden die kwetsbaarheid juist camoufleren door zich groots te gedragen. "Kijk mij eens, met mij is niks mis!" Maar, schrijft Marc America, "dat stoere gedrag is een voorgevel waar geen huis achter staat."

Paradijsvogel

Een voorbeeld is de Meneer de Paradijsvogel. Deze veertiger lijkt robuust in het leven te staan en is voor geen kleintje vervaard. Dat etaleert hij ook in zijn lichaamstaal. Vaak gaat hij op zijn racefiets door het dorp, uitgedost in een fietspak dat zó kleurrijk is dat een paradijsvogel er flets bij afsteekt. Het hoofddeksel zou een woeste zeepiraat niet misstaan. Aldus Marc America.

Bij de huisarts blijkt dat deze meneer een verwoed gevecht voert om zijn kwetsbare binnenkant te verhullen. Dat doet hij door alle aandacht op zijn buitenkant te richten. Maar naarmate hij ouder wordt, wordt zijn verschijning minder imponerend. Uiteindelijk zakt hij met zijn stoere buitenkant door het ijs. Hij komt in de ziektewet terecht en heeft langdurige psychiatrische hulp nodig.

Kleding en attributen vormen volgens Marc America voor mannen een belangrijk attribuut om de aandacht op zichzelf te vestigen. Tegenwoordig wordt die kleding vervangen door extreme piercings en tattoos. 

Scheepshoorn en tattoo

Wat de attributen betreft kun je ook denken aan de dreunende muziek die uit sommige gepimpte auto’s met bij voorkeur geblindeerde ramen komt, de scheepshoorn op het dak van de auto en de Hells Angels outfit op de motor. Gelukkig heb ik geen rijbewijs, dus ik kom niet in de verleiding om mee te doen…

En ja, die mannen die van top tot teen onder de tattoos en de piercings zitten... Het lijkt wel of er een mist rond de persoon moet worden opgetrokken. De buitenkant moet helemaal gepimpt worden omdat de binnenkant te kwetsbaar is. Ik denk er dan als ondertitel soms bij: "Binnenkort in dit theater..."

De ontwikkeling van het zelfbeeld (7)

Mensen met een Hiërarchisch zelfbeeld ontlenen hun waarde aan de vergelijking met anderen. Het zijn de mensen die een mooiere auto voor de deur moeten hebben staan dan de buurman en die er niet tegen kunnen als ze ingehaald worden door een andere auto. 

6. Het hiërarchisch zelfbeeld
Mensen met een hiërarchisch zelfbeeld voelen zich pas goed als ze beter presteert dan de ander. Als je minder presteert ben je minderwaardig. De puber wil in de klas persé weten wat de cijfers van de anderen zijn, de volwassene wil de hoogste verkoopcijfers halen of moet persé winnen tijdens de tenniswedstrijd. Het kernthema van deze mensen is Rivaliteit. 

Een variant op dit hiërarchische zelfbeeld is de schone schijn van een mooi huis, een dure auto, een dure inrichting van het huis, merkkleding of het hebben van veel bekende vrienden. Oftewel: keeping up appearances. Wonen op stand is belangrijk omdat je dan kunt laten zien wat je gepresteerd hebt.

De Amerikaanse plastische chirurgie draait voor een belangrijk deel op mensen die er een extern zelfbeeld op na houden. Ze tellen pas mee als ze er ‘toppie’ uit zien… Ook de exhibitionistische wijze waarop tattoo’s vertoond worden kan een signaal zijn van een innerlijke leegte die gecompenseerd moet worden door uiterlijk vertoon.

Het etaleren van een overvloed aan tattoos kan een signaal zijn van een hiërarchisch zelfbeeld

Voor werkgevers kunnen mensen met een hiërarchisch zelfbeeld een goede investering zijn, mits dat hiërarchische denken niet teveel de gezondheid van de werknemer schaadt… Maar voor de persoon in kwestie is het niet prettig. Je moet altijd op je tenen lopen, altijd presteren, altijd vergelijken met de ander. Je bent minderwaardig als de vergelijking met anderen niet goed voor jou uitpakt. Maar wie ben je nu zélf? Aan de beantwoording van die vraag kom je niet toe.

Dat idee over zichzelf leidt ook gemakkelijk tot ontsporingen in de opvoeding: je kinderen moeten hogere cijfers halen dan de kinderen van je broer, ze moeten duurdere kleding dan de kinderen van de buren.

Mensen met een hiërarchisch zelfbeeld omringen zich vaak en graag met mensen die minder hebben of minder presteren. Mensen die meer bereikt hebben vormen een bedreiging.