Rouwverwerking en verstandelijke beperking (1)

Nog niet zo lang geleden was het gebruikelijk om mensen met een verstandelijke beperking niet mee te nemen naar begrafenissen. Dat was allemaal zó verdrietig, daar moest je deze kwetsbare mensen niet aan bloot stellen.

Daarmee werd het mensen met een verstandelijke beperking onmogelijk gemaakt om op een goede manier te rouwen. Mensen verdwenen opeens uit hun leven. Ze hadden op geen enkele manier afscheid kunnen nemen. En misschien nog wel erger: ze wisten niet wat er met die mensen (soms hun eigen ouders) was gebeurd.

Uitgestelde rouw

In eerste instantie lijkt het soms of mensen met een verstandelijke beperking niet kunnen rouwen. Hebben ze eigenlijk wel verdriet. Soms lijken ze namelijk nauwelijks te reageren op het sterven van een goede bekende. Alsof het leven gewoon door gaat. Dat is één van de eerste grote valkuilen bij de rouwverwerking door mensen met een verstandelijke beperking. Veel meer dan bij anderen is er sprake van uitgestelde rouw. Het rouwproces komt soms pas jaren later op gang. Dan kan niemand meer de oorzaak vinden van de verandering in gedrag of van de depressie die ogenschijnlijk plotseling de kop op steekt.

Geen (?) reactie

De eerste reacties van mensen met een verstandelijke beperking op het overlijden van een goede bekende zijn voor mij nog altijd onvoorstelbaar. Neem nu Jannie. Bijna 50 jaar oud, met psychiatrische problemen en een lichte verstandelijke beperking (vergelijkbaar met een kind van 7 jaar oud). Ze had een nauwe band met haar vader. Toch reageerde ze -toen ik het haar vertelde- niet zichtbaar op het bericht dat haar vader was overleden. En ook jaren later had nog niemand een reactie van haar waar genomen.

En dan Karel. Ook zo’n 50 jaar oud, eveneens psychiatrische problemen en een lichte verstandelijke beperking. Toen ik hem vertelde dat zijn vader was overleden was zijn reactie: “Mooi zo, dan kan ik weer bij mijn moeder gaan wonen, want hij heb mij er uit gezet!” Verder geen enkele (zichtbare) reactie. De dag van de begrafenis zag hij als een uitje.

Of Michiel, autistisch en een matige verstandelijke beperking. Toen zijn moeder overleed was zijn eerste vraag  wanneer de begrafenis was en of hij dan wel op tijd op zijn werk was. Verder geen zichtbaar spoor van verdriet.

Heftige reacties 

Maar het kan ook anders. Zoals Marieke, die altijd als een blok de hele nacht door sliep. In de nacht dat haar vader overleed deed ze geen oog dicht. Ze was de hele nacht onrustig. Terwijl niemand haar had verteld dat haar vader stervende was.

Of Leontien, een vrouw met een ernstige verstandelijke beperking. We hadden afgesproken dat ze mee zou gaan naar het condoleren. Toen ze de kist met haar vader zag nam ze een sprint, sprong boven op de kist en bleef er wel tien minuten boven op liggen huilen…

Nog altijd zeg ik: ik kan niet voorspellen hoe mensen met een verstandelijke beperking zullen reageren op het overlijden van een goede bekende. Wat ik wél weet is dat je hen altijd zoveel mogelijk moet betrekken bij de rituelen rond dat overlijden.