Pest en corona

In Museum 'Het Valkhof' in Nijmegen kun je een expositie over de pest bekijken. Naast tal van andere tentoonstellingen trouwens. Dus als je de pest aan de pest hebt sla je dat deel (juist) over. 

De expositie werd al in 2019 voorbereid. Toevallig fietste corona daar tussendoor. Daardoor werd de tentoonstelling uitgesteld. Het woord corona komt in het deel van het museum dat gewijd is aan de pest niet voor. Je moet je alleen aan de corona-maatregelen houden. Zoals anderen die je als de pest moet mijden.

De expositie gaat in op het werk van de Nijmeegse stadsgeneesheer IJsbrand van Diemerbroeck (1609-1674). Hij was aangewezen om de pestepidemie van 1635-1636 te bestrijden. In die twee jaar overleden 6000 van de 15.000 inwoners van Nijmegen aan de gevolgen van de pest.

Van Diemerbroeck schreef een beroemd traktaat over de pest. In dit boek wordt ingegaan op de toestand van pestlijders en worden de gevolgen van de ziekte beschreven. Zoals de vele verzorgenden en geestelijk verzorgers die ook aan de pest stierven. Om die reden werd het dragen van pestmaskers geadviseerd, die de overdracht via de lucht zouden beperken. Oftewel: de voorlopers van de mondkapjes.

De pest kostte veel meer mensen het leven dan covid-19. Ook was er geen enkel medicijn beschikbaar. De middelen die men bedacht had waren quarantaine én hygiëne. Toch is opvallend hoeveel parallellen er zijn met de corona-discussies in onze tijd. Zelfs klimatologische omstandigheden lijken de verbreiding van de pest te hebben bevorderd. De pest bleek elke keer weer uit China ‘over te waaien’ en samen te hangen met vochtige lentes en hete zomers.

Van Diemerbroeck meende dat de pest mogelijk door de lucht wordt overgedragen. Daarom denkt hij dat strikte quarantaine niet helpt. Via de lucht kunnen mensen alsnog besmet worden. Zie hier de opvattingen van o.a. Maurice de Hond en de aerosolen-discussie.

Economische motieven spelen een rol in de vraag in hoeverre maatregelen moeten worden toegepast. In Marseille lag een schip met een grote voorraad katoen. Op het schip had de bemanning de pest gekregen. Toch meende het stadsbestuur dat het schip gelost moest worden, want de stad kon de opbrengst van het maken van textiel niet missen. Via de bemanning raakten mannen die de katoen uit het schip moesten halen besmet. De pest breidde zich als een olievlek uit. Eén derde van de inwoners van Marseille stierf. Ziehier de situatie in Bergamo, waar het gemeentebestuur om economische redenen geen lock-down wilde, met als gevolg duizenden doden.

Een omgekeerd voorbeeld: in een Engels dorp besloot de bevolking uit zorg voor de omringende dorpen om in vrijwillige lock-down te gaan. In dat dorp stierf de helft van de bevolking aan de pest, maar… de pest bereikte de omringende dorpen niet.

Een wel heel stringente manier van quarantaine werd doorgevoerd door de bisschop van München. Hij liet drie huizen dichtmetselen met de door de pest besmette mensen er nog in. 

Mobiliteit zorgt voor verspreiding van besmettelijke ziekten. In de 17e eeuw duurde het tien jaar voordat de pest in alle Europese landen slachtoffers maakte. Steeds weer kwam de ziekte binnen via handelslieden, zeelieden en vluchtelingen.

In Nijmegen kwam de pest de stad binnen door vluchtelingen uit het naburige Geldern, die op de vlucht waren voor de epidemie. Er waren ook steden die reizigers verplicht in quarantaine lieten gaan, maar Nijmegen had niet voor die maatregelen gekozen. Een analyse van de geschiedenis van de pest laat zien dat regio’s waar quarantaine werd gehandhaafd veel minder zwaar getroffen werden door de pest. Ziehier de discussie over preventief testen en verplichte quarantaine bij grensoverschrijdend verkeer.

Er waren ook mensen die meenden dat het met de pest erg mee viel. Je hoefde er helemaal niet ziek van te worden. Ze organiseerden zelfs feesten om aan te tonen dat het al die maatregelen onzin waren. Ziehier het gedrag van de zogenaamde ‘viruswappies‘ in onze tijd.

Maar zo’n pandemie moet ook een oorzaak hebben. Als mensen iets niet kunnen bevatten (het is te groot, te ongrijpbaar) ontstaan er complottheorieën. Tijdens de pest-epidemieën meenden complotdenkers dat de Joden achter de pest zaten: zij waren er op uit om andere bevolkingsgroepen uit te roeien. Opnieuw een parallel met de huidige Covid-19 epidemie: op tientallen sites valt te lezen dat de pandemie onderdeel is van een Joods complot. Daarbij worden de namen van de familie Rothschild en van George Soros vaak genoemd.

Tenslotte zijn er de kwakzalvers. Ze hebben allerlei middelen in huis die maken dat de pest jou niet zal treffen. Tot de minst ingrijpende middelen behoorden het overmatig gebruik van parfum en het vele uren per dag roken. Een substantie zoals kwik (dat toen nieuw was) sprak zeer tot de verbeelding: zo kon je je met kwik laten insmeren en je dan in een oven laten verhitten. De verdampende kwik zou de pest verdrijven. Aderlating was ook een bekend middel. Ziehier de discussie over ‘alternatieven’ in onze tijd die mensen immuun zouden maken voor covid-19.

Covid-19 eist minder doden dan de pest, deels door de preventie-paradox: er zijn op tijd maatregelen genomen die verspreiding moeten beperken. Maar de parallellen in de discussie over de bestrijding van de pest in de 17e eeuw en de verspreiding van covid-19 in de 21e eeuw zijn opmerkelijk.