Narcisme en opvoeding (2)

Narcistische ouders neigen naar een verwaarlozende opvoedingsstijl óf naar een autoritaire opvoedingsstijl. Ze bemoeien zich weinig met hun kinderen óf ze zijn sterk controlerend en geneigd tot veel en streng straffen.

Het meest bekend zijn de autoritaire opvoeders. Ze zijn directief, verbaal kritisch en ook te scherp en vernederend, geneigd tot fysieke straffen, ze verwachten onvoorwaardelijke gehoorzaamheid. Als kind mag je niet tegen hen in gaan en ook geen vragen stellen. Straffen kunnen zeer disproportioneel zijn. Een extreem voorbeeld uit de serie over Ruinerwold was dat een zoon een jaar lang door zijn vader werd opgesloten.

De verwaarlozende ouders zijn afwezige ouders. Ze laten de kinderen hun gang gaan. “Als ik er maar geen last van heb.” Ze hebben geen belangstelling voor de bezigheden van hun kinderen. Ze letten ook niet op hoe laat kinderen bijvoorbeeld thuis komen of wie ze meenemen naar huis. Een 12-jarig meisje was een nacht van huis, de ouders merkten het zelfs nauwelijks, en toen ze het merkten ondernamen ze geen actie. ‘Ze komt vanzelf wel weer boven water’.

Zowel de kinderen van ouders met een autoritaire opvoedingsstijl als de kinderen van ouders met een verwaarlozende stijl lopen 'gemiddeld' veel meer risico op antisociaal gedrag, zijn minder vaardig in sociale contacten, hebben een lager zelfbeeld en presteren minder goed op school. 

Narcistische ouders hebben vaak ook een lager zelfbeeld, maar dat wordt gecompenseerd door het zichzelf op moeten blazen. Ze vragen veel aandacht voor zichzelf (‘aandachtvragend gedrag’). Ze zetten zichzelf centraal (dat kan ook in de vorm van ziektewinst zijn). Hun kinderen kunnen dienen als verlenstuk voor hun roem (de prestaties van kinderen moeten worden onderstreept, niet omdat het leuk is voor het kind, maar omdat de ouders dan kunnen gloriëren).

Heeft het kind kritiek op de ouders, dan is het niet best, want dat is een narcistische krenking. 

Probleem bij narcistische ouders is dat ze slecht overweg kunnen met diepere persoonlijke contacten. Gevoelens zijn te ingewikkeld, daar wordt niet over gesproken. Daardoor leren ze dat ook niet aan hun kinderen. Ook leren de kinderen onvoldoende van hun ouders om empathisch te zijn naar anderen toe. Het kind heeft niet zijn ouders als voorbeeld wat zorg voor de behoeften van anderen betekent.

Claire M. Hart, Reece D. Bush-Evans, Erica G. Hepper en Hannah M. Hickman (pedagogen aan het Universiteit van Southampton) menen dat het huidige opvoedingsklimaat ertoe bijdraagt dat meer kinderen dan voorheen zich in de richting van narcisme zullen ontwikkelen. En deze narcistische millennials zijn de ouders van de toekomst. Valt daar nog iets aan bij te sturen? (in: The Children of Narcissus: Insights into Narcissists' Parenting Styles).  

Narcisme en opvoeding (1)

Kan een narcistische ouder wel goed opvoeden? Ze vinden zelf meestal van wel. Maar hoe pakt dat in de praktijk uit? 

De Amerikaanse pedagoge Diana Baumrind (vertaald: de godin van de jacht die als koe in een boom is geklommen) maakte al meer dan een halve eeuw geleden het onderscheid tussen:

  • de toegeeflijke opvoedingsstijl (‘permissive’) : er worden weinig eisen gesteld aan het kind, er zijn weinig grenzen, het kind krijgt vaak zijn zin.
  • de autoritaire opvoedigsstijl: de ouder is de baas en legt de regels eenzijdig op, er is sprake van (soms) belonen, maar vooral vaak van sancties, van straffen
  • de autoritatieve opvoeding: een opvoedingsstijl die zowel betrokken, begripvol en accepterend als controlerend, veeleisend en gezaghebbend is tegenover het kind.

Uit alle onderzoeken komt naar voren dat de autoritatieve opvoedingsstijl tot de minste gedragsproblemen leidt bij het kind en ook tot het hoogste gevoel van eigenwaarde: ‘te mogen zijn die ik ben’. Met als kanttekening: een kind is geen appeltaart (Professor Wim ter Horst). Het is niet: ‘ik stop deze stijl er in en dan komt er zo’n kind uit’.

Wat kun je verwachten bij narcistische ouders? Mensen met narcisme zijn egocentrisch, ze hebben ‘grandioze’ gevoelens over zichzelf en ze vertonen weinig empathie.

Tijdens de zitting verscheen de eigenaar van een Amsterdamse buurtwinkel die was overvallen en die sindsdien in een rolstoel zat. De overvaller: "Dan had hij maar niet zo'n winkel moeten runnen. Dan vraag je er om."

De consequentie van de kenmerken van mensen met narcisme is dat ze wel uit kunnen blinken in oppervlakkige contacten (‘keeping up appearances’), maar dat ze zwak zijn in het onderhouden van dieperliggende contacten. Een huwelijk, het opvoeden van kinderen: dat zijn relaties die het moeten hebben van dieperliggende contacten.

  • Je kunt verwachten dat narcistische ouders vaker autoritair zijn in de opvoeding (strenge regels, straffen). Verzet tegen de ouders roept een narcistische krenking op. En dus ook buitenproportionele straffen (zie de documentaires over Ruinerwold).
  • Er zullen ook narcistische ouders zijn die zó met zichzelf bezig zijn dat ze er een ‘laat maar waaien-opvoeding’ op na houden (pedagogische verwaarlozing). Misschien krijgt het kind wel veel luxe kado’s, maar het krijgt weinig aandacht en begrenzing. ‘Als ik er maar geen last van heb.’
  • Je kunt verwachten dat narcistische ouders weinig autoritatief zullen zijn. Bij zo’n opvoedingsstijl hoort een grote mate van empathie. Een kenmerk van narcisme is: weinig empathische vermogens.

Allerlei observatie-onderzoeken laten zien dat narcistische ouders veel minder responsief zijn. Ze pikken de signalen van de kinderen minder op en spelen niet goed in op de behoeften van het kind. Je zou kunnen zeggen: ze hebben er geen antenne voor, ze zien het niet. En ze stellen zichzelf op de eerste plaats.

"Alles is voor niets geweest" zei de vader van een 14-jarige dochter. Hij had ten doel gesteld dat ze topzwemster zou worden. Maar opeens wilde de dochter niet meer. "Mijn hele leven is naar vernieling, elke ochtend om zeven uur naar het zwembad, alles voor niets."