Ontwikkelingsdynamiek van het narcisme (2)

Zoals er tientallen soorten narcissen bestaan, zo zijn er ook tientallen omschrijvingen van narcisme. Ze hangen samen met het theoretisch kader van waaruit de beschrijving plaats heeft gevonden. In dit blog geef ik heel kort iets weer van een samenvatting door Professor Frans Schalkwijk. 

Vanzelfsprekend narcisme
De ‘vanzelfsprekende narcist’ vindt het volkomen vanzelfsprekend en ook terecht dat hij alleen maar gelijk heeft.

In de termen van Sigmund Freud kun je stellen dat deze narcist geen verschil maakt tussen wie hij is en wie hij zou willen zijn. Hij heeft een ideaalbeeld waar hij vanzelfsprekend aan voldoet en hij verwacht van de ander dat die hem daarin helemaal gelijk geeft.

De wereld is wel eens wat weerbarstiger, dat ziet de vanzelfsprekende narcist ook wel. Maar dan ligt het niet aan hemzelf, want hij kan niet falen. Dan heeft de docent iets verkeerd uitgelegd, iemand heeft gefraudeerd waardoor hij even krap bij kas zit of zijn vrouw heeft het huis verlaten omdat de nu eenmaal een psychiatrische stoornis heeft. Aan hém ligt het dus niet.

Waakzaam narcisme
De waakzame narcist is niet overtuigd van zijn eigen kunnen. Hij is juist erg bang dat hij fouten maakt. Hij heeft hoge idealen, maar die zijn kwetsbaar omdat het niet zijn idealen zijn, maar de verwachtingen waaraan hij meent te moeten voldoen.

Daarom moet deze narcist zichzelf opblazen en groter maken. Maar je ziet ook meteen dan het mis gaat als je hem een prikje geeft: de ballon klapt. Degene die maar een klein beetje kritiek geeft kan een hoop agressie over zich heen krijgen.

Dat lijkt herkenbaar, maar beeld je nu eens in dat deze narcist juist zijn hele leven ten dienste stelt van de ander… Dat verwacht je niet. Waakzame narcisten kunnen dus mensen zijn die altijd voor de ander klaar staan! Ze hebben kwetsbare anderen nodig om zichzelf beter te voelen. De ander is dus nodig om het fragiele eigen ik te stutten.

Ziehier een basis voor het Syndroom van Munchhausen by proxy: hoe zieker de ander is, des te meer kom je in de schijnwerpers te staan als iemand die dag en nacht voor de ander klaar staat. Maar o wee, als iemand bij die hulp een kritische noot plaatst: dan valt de ellende niet te overzien…

Drie probleemgebieden
Alle psychiatrische problematiek gaat over problemen met het zelf en problemen met de ander. Bij narcisme is dat:

  1. Problemen met het zelf, dat onvoldoende is ontwikkeld en daardoor zeer kwetsbaar is. Achter dat ogenschijnlijk grote ego gaat een in emotioneel opzicht klein persoon schuil.

2. Problemen met de emotieregulatie. Een klein beetje stress kan leiden tot een heftige emotionele reactie (dat is een overeenkomst met de borderline-persoonlijkheidsstoornis).

3. Problemen met de ander. Wie te weinig zelf heeft heeft de ander nodig om zichzelf beter te voelen. Frans Schalkwijk: “daarmee wordt de ander in het narcistische keurslijf van die persoon geperst.”

Meer lezen? Frans Schalkwijk: Narcisme. Elementaire Deeltjes, nummer 58. Amsterdam University Press, 2018. 

Ontwikkelingsdynamiek van het narcisme (1)

Professor Frans Schalkwijk geeft onderwijs in o.a. de ontwikkelingsdynamiek van narcisme. Zoals ik al eerder schreef: er bestaat een breed spectrum aan stoornissen binnen het narcistische spectrum. 

Officieel is Schalkwijk bijzonder hoogleraar Forensische Orthopedagogiek, in het bijzonder van de gewetensontwikkeling, aan de Faculteit der Maatschappij- en Gedragswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam (UvA). Ik vind alle hoogleraren op zijn/haar tijd wel bijzonder, maar je kunt ook bijzonder als toevoeging bij je naam krijgen.

Iedereen is op zijn tijd wel een beetje narcistisch, anders valt het in de samenleving niet vol te houden. Als je zou scoren van 1 tot 10 (de model-narcist) kan het geen kwaad als je een 2 of een 3 zou scoren.

Ontstaan van narcisme

Frans Schalkwijk maakt onderscheid tussen twee theoretische denklijnen voor het ontstaan van narcisme.

De eerste is die van het sociaalpsychologisch onderzoek. Dit model verklaart narcisme vanuit een verwaarlozende opvoedingsstijl van de kant van de ouders, terwijl er ondertussen weinig warmte van die ouders uit gaat. Ze zijn bij wijze van spreken heel trots op de schoolprestaties van hun kind, maar ze geven het zelden een knuffel.

De tweede verklaring komt meer uit de psycho-analytische hoek. Deze onderzoekers zien het ontstaan van narcisme vooral vanuit een reactie op de teleurstellende interactie met de ouders in de eerste levensjaren.

Wederkerigheid dooft uit
Ook al slaapt een pasgeboren baby veel, als hij wakker is, is hij gericht op andere mensen. Naarmate de baby groeit wordt die behoefte nog sterker. Maar als ouders die lokroep niet beantwoorden geeft een kind op den duur de moed op. Het sluit zichzelf af.

Ik heb dat één keer van heel dichtbij gezien bij een moeder die alleen maar met zichzelf bezig was. Het was een zich normaal ontwikkelende baby die toen hij een paar maanden oud was gezond contact maakte en zocht. Na een jaar was het jongetje helemaal in zichzelf gekeerd geraakt. Het is wel belangrijk om te benoemen dat dit een ander beeld was dan bij autisme. 

Schalkwijk: “In de normale, gezonde ontwikkeling leiden voldoende bevredigende relaties met belangrijke anderen tot het vermogen emoties te reguleren tot een innerlijke wereld waarin de omgang met anderen veilig is, en tot een stevig, reëel zelfgevoel.”

Als de interactie met de ouders door wat voor omstandigheden ook echter overwegend teleurstellend is, trekt het kind zich daaruit terug en dooft het genieten van wederkerigheid uit: ‘Bij jou kan ik het niet vinden; ik moet aan mezelf genoeg hebben.’

Narcisme en hoogbegaafdheid

Het begrip hoogbegaafd' heb ik altijd een lastige 'term gevonden. Ik ben er een beetje allergisch voor. Deze keer hanteer ik dit begrip toch, maar dan in de 'vertaling' van een zeer hoge intelligentie.

Iemand kwam met de vraag of er een verband bestaat tussen hoogbegaafdheid en narcisme. Er zal vast onderzoek naar zijn gedaan, maar dat onderzoek ken ik niet. Het is dus een beetje (na)denkwerk, met soms een vleugje aan ideeën die ik elders heb opgepikt.

Je wordt niet narcistisch geboren

Mensen worden niet narcistisch geboren. Narcisme ontwikkelt zich in de loop van de (vroege) ontwikkeling van kinderen.

Er is een fase waarin kinderen opvallend veel narcistische trekken vertonen. En dan bedoel ik dat de wereld volledig vanuit het eigen perspectief wordt bekeken. De peuter ziet zichzelf als het centrum van de wereld. Geleidelijk ‘leert’ de peuter als hij kleuter is geworden om weer meer te ‘delen’. Ook anderen zijn belangrijk in het leven. Je hoeft niet altijd te winnen. De wereld stort niet in als je verliest. Pas als je je verlies kunt ‘dragen’ is er ruimte voor samenspelen.

Tegengas is nodig om te kunnen groeien

Om te kunnen samenspelen heb je tegengas nodig. Er zijn opvoeders die denken dat het kinderen aan niets mag ontbreken. Nee: kinderen moeten ervaren dat niet alles bereikbaar is.Iemand die alleen maar wind mee heeft leert niet met de wisselingen van het weer om te gaan. Als je altijd slimmer bent dan de rest in je omgeving leer je niet met het mogelijke gelijk van de ander om te gaan.

Zo moeten kinderen ook leren omgaan met het gegeven dat ze niet altijd de beste zijn, niet altijd alles het beste weten. Want als ze dat van jongs af aan ervaren (‘ik weet het allemaal het beste, de rest is dommer dan ik’) leren ze onvoldoende om naar anderen te luisteren. Die kinderen functioneren steeds meer als ‘loners’. Ze werken misschien wel samen met anderen, maar zij zijn degenen die steeds aan het woord zijn. De anderen zijn het decor.

Oftewel: ze doen het vooral goed als ze (cognitief) de controle over anderen hebben. als ze volwassen zijn niet in de samenwerking met anderen.

‘Hoogsensitief’

Daarnaast zou het zo kunnen zijn dat ‘hoogbegaafde’ mensen een scherper afgesteld zenuwstelsel hebben. Ze nemen op jonge leeftijd van alles waar waar ze geen woorden voor hebben. Dat maakt hen op een bepaalde manier ook kwetsbaar. Ze voelen ‘sferen’ aan, horen dingen van volwassenen, zonder dat die onderwerpen besproken worden. Dat kan tot een gevoel van afwijzing leiden: ‘ik word niet gezien’, ‘ik word niet gehoord’. Daar komt ook nog eens bij dat slimme mensen vaak grote denkstappen maken die door anderen niet begrepen worden. Dat versterkt het gevoel van eenzaamheid.

Naast het geen tegengas krijgen is het niet gezien en niet gehoord worden een belangrijke voedingsbodem voor narcisme. Je moet jezelf groter maken om jezelf te bewijzen en om gehoord te worden. 

Bij kinderen zie je dat groter maken vooral in hun gedrag (bijvoorbeeld oppositioneel gedrag), door hun luide stem, door hun haantje-de-voorste willen zijn, door het willen bepalen wat er om hen heen gebeurt.

Van de volwassen narcist hebben we allemaal wel een beeld (‘keeping up appearances’: veel uiterlijk vertoon). Maar bedenk wel dat er inmiddels een breed spectrum aan narcistische stoornissen wordt beschreven.

Gezonde groei vraagt om tegenwind

Tegenwind is ook nodig omdat je alleen op die manier jezelf tegen komt. En dat heb je weer nodig om tot zelfreflectie te kunnen komen.

Als je alleen maar de beste of de snelste bent leer je niet om met tegenwind om te gaan. Dus leer je ook je zelf niet kennen. En dus is een ander per definitie de oorzaak van de ellende.

Dat past weer binnen het narcistisch beeld. Mensen met narcisme zien hun eigen aandeel in de strijd niet, ze zijn onvoldoende in staat tot zelfreflectie.

Dwarsdenkers

Bij de zeer intelligente narcist hoef je dat uiterlijke vertoon niet direct op die manier te verwachten. Hij (of zij) zal in een aantal gevallen eerder opvallen door zijn tegendraadse gedrag. Dat kan zijn doordat hij ver onder zijn kunnen gaat functioneren (Erik Erikson: ‘in de goot ben ik een genie’).

Maar een andere vorm is het voortdurend in de weerstand gaan: een toestand van permanente botsing met mensen die het (ook) beter menen te weten. Dat zijn de ‘dwarsdenkers’. Die heb je nodig binnen organisaties en in de samenleving, maar het moet niet zo zijn dat alle energie in het verzet gaat zitten. Dan wordt het een variant op ‘ik ben drie en ik wil de regie’.

De combinatie van te weinig tegengas krijgen, een hoge intelligentie, de gevoeligheid voor signalen uit de omgeving en het onvoldoende gezien worden zou wel eens de ontwikkeling in de richting van een narcistisch beeld kunnen versterken. 

 

Situationeel narcisme

De term 'situationeel narcisme' werd bedacht  door Robert B. Millman , hoogleraar psychiatrie aan het Weill Cornell Medical College in New York.

Volgens Millman is deze vorm van narcisme symptomatisch voor de Amerikaanse cultuur van na de Tweede Wereldoorlog. Het is géén vorm van narcisme die al zijn basis heeft in de vroege kinderjaren. Deze vorm van narcisme ontwikkelt zich pas later, en dat des te meer naarmate de persoon in kwestie beroemder wordt.

Robert Millman schrijft dat beroemdheden zózeer op handen worden gedragen dat ze niet meer met bewogenheid naar anderen toe kunnen reageren. Ze zijn er zó aan gewend geraakt dat mensen hen op een voetstuk zetten, dat ze zich niet meer bekommeren om anderem. Fans, televisie en roddelbladen spelen allemaal in op het idee dat de persoon echt veel belangrijker is dan andere mensen. De persoon in kwestie raakt steeds meer geobsedeerd die zijn eigen belangrijkheid. En hoe belangrijker hij zichzelf vindt, des te minder stelt de ander voor.

Dit patroon zie je bij veel beroemdheden, zoals bij de vorige week overleden muziekproducer Phil Spector. Hij was geniaal, kreeg in tien jaar tijds zeer veel roem en kreeg tegelijkertijd een steeds meer duistere kant. Of – op een andere manier – de mannen van de Beach Boys die zeer veel schade aanrichtten in de huizen waar ze verbleven. Spullen van een ander deden er niet meer toe.

Het (kinder) misbruik door sommige beroemdheden zoals TV sterren past ook binnen dit plaatje. Je bent zelf zó het centrum van de wereld dat je daarmee kennelijk het recht voelt dat je met anderen mag doen wat je maar wilt. Millman schrijft dat je je daarmee uiteindelijk precies zo gedraagt als de ‘klassieke narcist’. Je bent het centrum van de wereld en dat dat anderen tekort doet doet er (voor jou) niet toe.

Als we ook nog even de politieke geschiedenis induiken, dan zie je dit patroon bij talloze alleenheersers. Denk aan Afrikaanse despoten die te lang president zijn en steeds meer dictatoriale neigingen krijgen. Maar ook aan de alleenheersers binnen de Kim-dynastie in Noord-Korea en aan de dictators binnen het Oostblok. Erich Honecker en Nicolae Ceaușescu  konden zich – samen met hun vrouwen – absoluut niet meer voorstellen dat hun onvoorstelbare rijkdom ten koste was gegaan van de steeds armer wordende bevolking. Bovendien meenden ze dat ze deze rijkdom helemaal verdiend hadden.

Wat de showbusiness betreft schrijft Robert Millman: "Het gebrek aan sociale normen, controles en van mensen die hen vertellen hoe het leven werkelijk is, zorgt er ook voor dat deze mensen geloven dat ze onkwetsbaar zijn". Dit leidt tot instabiele relaties, heftig middelenmisbruik en grillig gedrag. 

Vier vormen van narcisme

Er bestaan minstens 50 soorten narcissen. Er bestaan ook tal van vormen van narcisme. De overeenkomst is dat ze mooi kunnen bloeien, maar op den duur gaan stinken.

De Amerikaanse psycholoog Theodore Millon (1928 tot 2014) ontwikkelde zich tot expert op het gebied van de persoonlijkheidsstoornissen. Hij vond dat de term narcisme de lading niet dekte. Net zoals een hoepelroknarcis helemaal niet lijkt op de bij ons bekende trompetnarcis.

Hij maakte onderscheid tussen:

a) De gewetenloze narcist. Dit is een persoon die graag in het centrum van de belangstelling staat en dat doel heiligt alle middelen. Deze narcist heeft anti-sociale trekken (de oude term is: psychopathische trekken).

b) De charlatan. Een frauduleus, uitbuitend , amoreel , ontrouw, en misleidend persoon. Hij maakt gebruik van mooie praatjes of van zijn charmes om mensen iets aan te smeren. Op de één of andere manier voelt hij de onzekerheden, de angsten en de behoeften van mensen goed aan en daar weet hij misbruik van te maken. Ondertussen geniet hij van alle aandacht die hem dat oplevert. Een variant is de kwakzalver die met een quasi-wetenschappelijke onderbouwing mensen weet te verleiden om zijn/haar geneeskunst te volgen.

c) De amoureuze narcist. Deze persoon kan – bij afwijzing – vluchten in histrionische trekken (vroeger: hysterische trekken). De Don Juan of Casanova van onze tijd – is erotisch, verleidelijk, aanlokkelijk, houdt slim praatjes, is welbespraakt en hij of zij kan pathologisch liegen. Soms kom je ze in oplichtingsprogramma’s: (vooral) mannen die uiteindelijk heel wat vrouwen aan zich gebonden hebben en vervolgens fysiek en financieel uitgekleed.

d) De compenserende narcist. Uit het psycho-analytisch woordenboek: “Met deze term worden vooral mannen aangeduid die een “te groot” zelfvertrouwen tentoon proberen te spreiden. Deze ijdelheid wordt echter gemakkelijk gekwetst en dat kan dan leiden tot depressiviteit. Depressiviteit komt bij de meeste vormen van narcisme weinig voor, maar bij deze groep dus wel. Het wordt ook wel eens ‘elitair narcisme’ genoemd. Het is typisch een man die leeft in een ivoren toren, die een bijzonder grote waarde hecht aan zijn uiterlijk en aan zijn kleren en die zijn fraaie auto beleeft als een verlengstuk van zijn identiteit. In tegenstelling tot de amoureuze narcist (pathologisch liegen) heeft deze narcist dus wel een mooi huis en een dure auto, al kan dat ook op afbetaling zijn. Bij deze vorm van narcisme komt passieve agressie veel voor: ingehouden woede die zich uit in onderhuidse boodschappen.

Aldus Theodore Millon. In: Disorders of Personality: Introducing a DSM/ICD Spectrum from Normal to Abnormal, 2011, 3rd edition John Wiley & Sons

De gecomplimenteerde narcist

Als narcistische mensen eigenlijk een heel laag zelfbeeld hebben dat ze koste wat het kost camoufleren zou je denken dat ze - door hen veel complimenten te geven - milder zouden worden. 

Ik heb dat ook wel eens ‘toegepast’ bij een persoon in de omgeving die toch wel behoorlijk karakteristiek narcistische trekken had. Vooral zijn ‘grandiositeit’ viel daarbij op. Hij was er van overtuigd dat hij de beste papieren had en de meeste kennis en dat het hem tegenspreken een bewijs was dat je eigenlijk beter niet bij de organisatie kon werken.

De strijd aangaan zou absoluut niet helpen en hem bijsturen was een ingewikkelde klus. Wat zou er gebeuren als ik nu eens begon met te zeggen wat er goed ging? Het hielp helemaal niets. Het narcisme ging nog weliger bloeien en de toorn tierde nog heftiger.

Ik had beter kunnen weten als ik eerder op het spoor van een bepaald onderzoek naar narcisme was gekomen. Deze onderzoekers menen dat juist het geven van waardering narcistische mensen kan ‘harden’ in de kijk op zichzelf (‘ik ben de beste president die er ooit geweest is’) en daarmee de neerbuigende kijk op de ander kan versterken. Het betreft zelfs niet alleen het kleineren van de ander, ook de gevoeligheid voor de schade die bij anderen wordt aangericht vermindert.

Kim-dynastie

Daarmee was nog niet alles gezegd. In het onderzoek werden de narcistische personen nadrukkelijk op een voetstuk gezet. “Wat doet u dat goed, wat bent u een geboren leider.” Als narcistische personen die boodschap horen zullen we volgens deze onderzoekers zichzelf nóg meer opblazen ten koste van de ander. Dat zou ook (mede) kunnen verklaren waarom dictators en sekteleiders steeds repressiever gaan functioneren. Ze omringen zich met een clan van trouwe aanhangers (de applausmachine). Alles wat buiten die cirkel valt is verdacht en moet klein gehouden worden. Dat was afgelopen week te zien in een onthutsende documentaire over de Kim-dynastie in Noord-Korea. Daar onderdrukt de welgestelde 10% van de bevolking de rest die in bittere armoede moet leven.

Als er sprake is van dreiging worden narcistische mensen nóg krampachtiger, nemen ze hun toevlucht tot nóg meer psychisch of fysiek geweld. De angst wakkert destructieve neigingen aan.

Als je narcisten op een voetstuk zet blazen ze zichzelf nóg verder op. Ze maken (soms letterlijk) een nóg groter beeld van zichzelf. Ze voelen zich gesterkt in hun idee dat ze de grootste en de beste zijn. Daarmee legitimeren ze nóg meer druk op mensen die het niet met hen eens zijn. Het is in hun denkwereld volkomen terecht dat critici de mond wordt gesnoerd of nog erger.

De derde weg: het gemeenschappelijk belang

Maar waar de onderzoekers nog wel benieuwd naar zijn is wat er gebeurt als de omgeving van een narcist het gemeenschappelijke belang bepleit. Je zou het ongeveer kunnen vertalen met het volgende. Je zegt niet: wat doe jij dat goed! Maar met: wat hebben we toch een mooi land! Je zegt niet: wat bent u toch een geweldige chef, maar: wat doen we het goed op deze afdeling, hoe zouden we daarmee verder kunnen gaan.

En thuis dan?

Dat betreft de functionele relaties. Daarbij is het al ingewikkeld. Maar je zult maar met een klassiek narcist onder één dak wonen. Dan wordt het nóg ingewikkelder. Kritiek werkt averechts, de persoon in kwestie ophemelen werkt ook niet, het benadrukken van het gemeenschappelijke doel, van het ‘wij-gevoel’ zou volgens dit onderzoek de narcistische trekken van de persoon in kwestie wat milder kunnen maken.

I’m OK, I’m OK: Praise makes narcissists with low implicit self-esteem indifferent to the suffering of others. Door: Ian McGregora,Paul R. Nailb, Dinceralp Kocalara, Reeshma Hajia. In: Personal and Individual Differences, mei 2013. 

Narcistische zelfdestructie

Nee, ik heb geen diagnose gesteld van Donald Trump. Ik heb de afgelopen week wel persoonlijk met hem gesproken. Maar dat bleek - achteraf gezien - in een droom te zijn geweest. 

Even een zijspoor. Wie trokken er eigenlijk het Capitool binnen? Volgens sommige sites waren dat mensen van Intifa en van Black Lives Matter die zich hadden verkleed als Trump-aanhangers. De bedoeling was om Donald Trump in een kwaad daglicht te stellen. Hoe ver gaan we eigenlijk met onze complot-theorieën?

"Er zijn foto’s en video’s opgedoken waaruit valt op te maken dat de bestorming van het Capitol werd uitgevoerd door Antifa en Black Lives Matter militanten. Op een pamflet van Antifa staat te lezen dat aanhangers zich als Trump aanhang en politie agenten moesten verkleden. Op video’s is te zien hoe de politie de bestormers geen strobreed in de weg legt, en hen eerder lijkt te helpen. Mike ‘Natural News’ Adams heeft het daarom over een 100% false-flag operatie."

Eén van de commentatoren op de televisie zei dat het in het eerste jaar nog wel redelijk ging met de regering Trump. Hij had tal van ervaren adviseurs om zich heen. Het nadeel van die ervaren adviseurs was echter dat ze hun eigen mening hadden. Dat was niet altijd de mening van Donald Trump. Als ze die mening niet herriepen werden ze ontslagen.

Kinderen die niet tegen hun verlies kunnen voeren al snel als excuus aan dat er vals is gespeeld

Trump verzamelde steeds meer ‘fans’ om zich heen. Dat waren mensen die veel minder kennis van zaken hadden, maar hem ook niet tegen spraken. Daardoor werd zijn beleid steeds minder kwalitatief onderbouwd. Geleidelijk ontstond er een chaos, waarbij Trump weliswaar de leiding had, maar niet meer gevoed werd door goede adviezen.

Eén van de vragen bij de sociale ontwikkeling is of een kind tegen zijn verlies kan. Peuters snappen winnen en verliezen nog niet, kleuters vinden verliezen al moeilijker worden, dus laat je ze allemaal 'een beetje' winnen. Er moet ook een opvoeder in de buurt zijn, anders slaan ze elkaar bij verlies de hersens in. Rond acht á negen jaar mag je verwachten dat een kind tegen zijn verlies kan. Kinderen die dat niet kunnen hebben het er al snel over dat er vals gespeeld is...

Ik kan geen diagnose stellen van Donald Trump, maar dit proces is wel een voorbeeld van narcistisch destructief mechanisme. Narcistische mensen kunnen niet samenwerken met mensen die ‘gelijk aan hen zijn’. Gelijkheid vormt een bedreiging. Ze zoeken mensen om zich heen die ze de baas kunnen. Precies zoals een kind van 12 jaar met kinderen van acht jaar speelt, omdat hij dan de leiding over het spel kan behouden.

Trump had weliswaar de leiding, maar de dijken die hij om zich heen bouwde raakten van binnenuit zo verzwakt dat stormen er gemakkelijk bressen in konden slaan.  

Triangulatie

Zo, daar hebben we weer een moeilijke term. Daar kun je thuis indruk mee maken: triangulatie.

De term wijst op het bestaan van een driehoek. Het kan overigens een driehoek zijn met meerdere poten als er meer mensen in het spel zijn.

Gescheiden ouders

Er wordt over triangulatie gesproken als twee mensen een conflict hebben, maar de boodschappen verlopen via een derde persoon. Een berucht voorbeeld is de communicatie tussen gescheiden ouders, die hun kind gebruiken om boodschappen over te brengen. “Wat vond mamma er van dat je bij tante Truus bleef slapen?” “Heeft pappa er nog wat van gezegd dat je andere kleren aan had?”

Boodschap via een derde

Triangulatie doet zich ook voor in andere situaties waarbij sprake is van veel stress. Er wordt een derde ingeschakeld die een boodschap over moet brengen.

Steven heeft een fors conflict met een familielid. Hij weet dat als hij op dat familielid afstapt, dat hij dan zijn doel niet zal bereiken. De verhouding is inmiddels zó gespannen geworden dat zijn komst alleen maar tot weerstand zal leiden. Daarom schakelt hij een familielid in dat dezelfde boodschap over moet brengen, zonder zijn naam te noemen. Hij hoopt daarmee via dat andere familielid alsnog zijn doel te bereiken.

Narcisme en triangulatie

In een ander verband wordt triangulatie genoemd in de context van narcisme. Vormen die daarbij gehanteerd worden zijn:

a) coalitie (samenspannen: medestanders verzamelen) en

b) devaluatie (iemand kleineren in het bijzijn van anderen, dat kan trouwens ook via sociale media).

De coalitie is voor de narcist nodig om de controle over de communicatie te behouden. Het publiekelijk de ander kleineren is nodig om jezelf beter te kunnen voelen.

In het kader van het narcisme wordt dit proces scapegoating genoemd. Er wordt een zondebok aangewezen, zodat de werkelijke problemen niet benoemd hoeven te worden en de narcist door kan gaan met hoe hij bezig was.

Je ziet (of hoort) dit trouwens ook nogal eens gebeuren waar groepen mensen (op een terras, in de trein) bij elkaar zijn en met elkaar een derde aanwezig ‘in de zijk nemen’.

Indirecte communicatie

Triangulatie is een vorm van disfunctionele communicatie. Nog een vorm is het indirect communiceren waarbij de persoon in kwestie met algemeenheden hoopt dat een bepaalde boodschap bij een ander terecht komt.

De persoon in kwestie wordt niet rechtstreeks aangesproken, maar de boodschap wordt aan meerdere mensen gericht. Er worden ook geen ik-boodschappen gegeven, maar het verhaal wordt verpakt in globale stelligheden. “We zijn het er allemaal over eens dat…” “Het is inmiddels overduidelijk dat…”  “Iedereen vindt dat..”. 

Het gebruik van ‘alles’, iedereen’, ‘allemaal’ is weer bedoeld als devaluatie: de ander moet toch wel ontzettend stom zijn als hij dat allemaal niet begrijpt.

Letterlijk betekent communicatie 'iets samen delen'. Triangulatie is geen delen, het is een vorm van manipulatie waarbij de één niet nieuwsgierig is naar de wensen van de ander, maar alleen een bepaald zelfgekozen doel na wil streven. Daarom is het een vorm van dysfunctionele en daarmee ook destructieve communicatie.

De theatrale persoonlijkheid (4)

Ook Professor Willem van der Does besteedt aandacht aan de theatrale persoonlijkheid. Hij zal wel moeten, want hij geeft colleges over klinische psychologie. En voor klinisch psychologen is het behandelen van mensen met een theatrale persoonlijkheid een hele klus.

Volgens Van der Does proberen mensen met een theatrale persoonlijkheid eerst via een charme-offensief de ander aan zich te binden. Maar als dat niet voldoende lukt (en voor mensen met een theatrale persoonlijkheid is het nooit genoeg) gaan ze over op meer dramatische expressies: heftige woede, schelden, dreigen met flauwvallen of nog erger, of aan de andere kant met kinderlijk gejengel, gekibbel of lichamelijke klachten.

Bron: Willem van der Does: Zo ben ik nu eenmaal! (met prachtige illustratieve tekeningen door Peter van Straaten, 16e druk, 2016)

Volgens Van der Does is de emotiehuishouding van mensen met een theatrale persoonlijkheid op een kinderlijk niveau blijven steken. Dat betekent dat het denken en de emoties zwart-wit zijn. Een klein beetje ongemak leidt tot een heftige reactie. Oftewel: de prises op de erwt. Een positieve ervaring kan leiden tot een extatische beleving. Daarin overlappen borderline trekken en theatrale trekken elkaar.

Mevrouw Veenstra kende ik als een dame die altijd achter de rollator liep en voor noodgevallen was er ook nog een stok of een rolstoel. Tot ik haar opeens zonder hulpmiddelen voor haar leeftijd behoorlijk kwiek zag lopen. Dat was bij een bijeenkomst waar ze naar voren werd gehaald omdat ze vanwege een jubileum in het zonnetje werd gezet. Een week later liep ze weer achter de rollator. Kennelijk was het feit dat ze in het zonnetje werd gezet voldoende aandacht om tijdelijk geen fysieke ondersteuning nodig te hebben.

Vindplaatsen

Waar vind je mensen met een theatrale persoonlijkheid? Volgens Van der Does is er een grote trefkans in beroepen met veel publiek of media-aandacht. Maar ook beroepen waarbij je ondanks een beperkte opleiding ‘omhoog kunt vallen’ en waarbij anderen tegen je opkijken, zoals coach (‘goeroe’) of alternatief therapeut.

Man of vrouw?

De diagnose theatrale persoonlijkheid wordt veel vaker bij vrouwen dan bij mannen gesteld. Dit is – zoals eerder al geschreven – niet terecht. Bij vrouwen valt het uiterlijk vertoon vaak eerder op (bijvoorbeeld in kleding, make-up of in de stem). Bij vrouwen zou je mogelijk eerder een overlap met borderline zien en bij mannen eerder een overlap met narcisme. Van der Does wijst daarbij op het machogedrag van sommige mannen dat volgens hem een onderliggend hysterisch beeld moet camoufleren.

Bij vrouwen zie je vaker de overlap tussen theatraal gedrag en borderline, bij mannen eerder de overlap met narcisme

Eerste omgangsregel 

De eerste omgangsregel die Van der Does geeft is dat hoe heftiger iemand met een theatrale persoonlijkheid reageert, des te meer gedoseerd jij moet reageren. “Probeer jezelf in toom te houden.” Het gedrag van theatrale mensen suggereert diepgang, maar het is allemaal zeer oppervlakkig. Kom je tijdens een date in contact met een theatraal persoon, dan worden er de eerste avond al geweldige verwachtingen gewekt: een diepgaande vriendschap zoals je nog nooit eerder hebt gehad en uiteraard stomende sex. Maar dat wordt allemaal niet waargemaakt: het is de buitenkant.

Hoeveel aandacht?

Peuters willen vaak een continu lijntje met de opvoeder. Laat je hen hun gang gaan, dan zit je s’avonds van zeven tot tien uur voor te lezen en dan slapen ze nog niet. Het stoppen met voorlezen wordt als een ‘verlating’ ervaren. Dat wordt niet minder als je drie uur voorleest. Veel helderder is als je begrenst: pappa leest twee verhaaltjes voor en dan is het klaar.

Voor mensen met een theatrale persoonlijkheid gaat het nét zo. De aandacht is nooit genoeg. Ook als je 25 uur aandacht in een etmaal geeft is het nóg niet genoeg. Je put dus vooral jezelf uit. Dus ook op dat punt is doseren belangrijk. Ga je op bezoek: maak het niet te lang. Beter een paar kortere bezoeken dan een lang bezoek waarna je bedenkt dat je liever nooit meer komt.

Hoe gek het ook klinkt: vaak hou je zo het contact met iemand met een theatrale persoonlijkheid naar verhouding langer 'goed'. Waarom: omdat je - als je je grenzen bewaakt - zelf fitter blijft. En daar heeft iemand met een theatrale persoonlijkheid uiteindelijk toch meer baat bij.