Narcistische leiders (3)

Als je politieke leiders hoort of ziet die duidelijk narcistische eigenschappen lijken te hebben, dan valt vaak meteen op hoe ze met tegenstand om gaan. Ze zijn namelijk niet geïnteresseerd in andere opvattingen. Wordt een vraag te pijnlijk, dan gooien ze er een Gish-gallop overheen (zie de blogs over dat onderwerp). 

Als je in de buurt van een narcistisch leider moet functioneren ga je meestal zelf zelf minder goed functioneren. Zo’n leider haal niet het beste bij mensen naar boven. Sterker nog: als de omgeving beter gaat functioneren zou dat een bedreiging kunnen gaan vormen. Bij dictators zag je in de geschiedenis dat het systeem om hen heen steeds meer wankel werd. De dictator gooide de mensen die een bedreiging vormden er uit en de rest durfde niet meer zijn mond open de toen. De verliezen die het leger van Adolf Hitler leed waren voor een deel aan dit mechanisme te wijten of te danken (het is maar van welke kant je het bekijkt). .

Barbara Nevicka ontdekte dat narcistische leiders veel minder informatie delen met hun team, ook al had dat team de informatie nodig om de taak goed uit te voeren. Hoe narcistischer de leider, hoe minder effectief de groep bleek te functioneren. Narcistische leiders willen controleren, ze kunnen niet samenwerken.

Binnen organisaties merkte Nevicka dat narcistische managers de prestaties van de afdeling niet verbeteren, ook al denken ze zelf van wel. Ook de prestaties van de managers waren niet beter dan die van andere managers met minder racistische trekken, ook al vonden ze zichzelf excellent functioneren. Wat daarbij ook opviel was dat ze hun prestatieniveau niet vast konden houden. Het wisselende voortdurend, je kon er eigenlijk op den duur weinig peil op trekken.

Ik schrijf hier over organisaties, maar datzelfde patroon zien we uitvergroot bij sekten. Aanvankelijk een groei, de sekteleider wordt op een voetstuk gezet. Daarna verdwijnen er steeds meer mensen, vooral uit de naaste omgeving van de leider. De angst bij de andere leden wordt groter. Ook de angst voor de boze buitenwereld wordt aangewakkerd door de sekteleider. Uiteindelijk verzwakt de sekte en valt door onenigheid uit elkaar. 

Kwetsbare medewerkers in de buurt van dergelijke managers bleken duidelijk minder te gaan presteren. Ze waren zeer gevoelig voor de manipulaties van hun leidinggevende, ze durfden niet meer met eigen ideeën naar voren te komen (uit angst dat ze ‘afgeschoten’ werden) en de angst slokte een deel van hun prestatievermogen op.

Toch bleef het opvallend hoe narcistische politieke leiders én leidinggevenden in bedrijven toch vaak op hun voetstuk blijven staan. Ik vermoed dat er vaak een mechanisme van ambitendentie ontstaat. De grijstinten verdwijnen. De ene groep vindt de persoon een fantastisch leider, de ander vindt diezelfde leider juist buitengewoon slecht functioneren. De ene helft juicht hem toe, de andere helft demonstreert zo lang als het maar mogelijk is om diezelfde persoon weg te krijgen. Het denken wordt zwart-wit. En dat betekent ook: een vertekening van de perceptie.

Eigenlijk is dat laatste precies wat narcisme doet met de omgeving. Het narcisme van de leider leidt niet tot samenwerking, maar tot verdeeldheid. En daar heeft een narcistische leider weer baat bij: verdeel en heers. 

Kenmerken van narcistisch opvoeden (8)

Het achtste kenmerk van narcistisch opvoeden is de onderlinge afhankelijkheid: de codependency. Daar zijn ook weer hele boeken over geschreven en ik heb er meerdere blogs aan gewijd. 

Aan de ene kant kunnen narcistische ouders zichzelf opdringen. Ze gunnen de kinderen – ook als ze de deur uit zijn – geen eigen leven. Dat heeft alles met de behoefte aan controle te maken. Het is de ouder die alles regelt voor zijn volwassen kinderen.

Aan de andere kant kunnen narcistische ouders van hun kinderen eisen dat ze altijd voor hen klaar staan. Dat gaat vaak door het oproepen van een schuldgevoel. “Ik stond altijd voor je klaar en nu je moeder ziek is kom je niet?!?” Het achterliggende mechanisme is opnieuw controle.

Henny is de enige dochter in een gezin met (ook nog) drie zonen. Henny gaat elk jaar met het gezin drie weken naar het zuiden van Frankrijk om daar te kamperen. Dit jaar is Henny voor de derde keer vroegtijdig terug gekomen van vakantie omdat haar moeder ernstig ziek was. Ze is vorige week met haar moeder mee geweest naar de hartspecialist. Daar hoorde Henny dat er geen sprake was van een kritieke situatie. "Het lijkt wel of u elk jaar in juli wat van slag bent" had  de cardioloog gezegd. 

Narcistische ouders kunnen hun kinderen dus claimen. Ze zetten alles op alles zodat ze ‘gezien’ worden. Dat gebeurt naar verhouding vaak door het inzetten van ‘ziektewinst’: “Ik ben eenzaam, dus jij moet bij me in de buurt blijven.” Maar dat gebeurt vooral veel als de kinderen volwassen zijn.

Als de kinderen nog thuis wonen is voor hen de groei naar volwassenheid complex. Professor Shawn Burns, hoogleraar psychologie in San Luis Obispo (Californië) schrijft dat narcistische ouders de neging hebben om hun partner of kinderen in een toestand van afhankelijkheid te manoeuvreren. Dat leidt er toe dat de ander minder presteert, minder verantwoordelijkheid krijgt, zich onvoldoende zelfstandig kan ontwikkelen, afhankelijk blijft, voortdurend uitstelgedrag vertoont, niet tot lichamelijke en geestelijke bloei kan komen.

Elders heb ik beschreven dat dit - op een andere manier - het mechanisme veroorzaakt waardoor mensen met narcisme en mensen met borderline zich tot elkaar aangetrokken voelen. Daarbij heeft de narcistische persoon er baat bij dat zijn partner met borderline van hem afhankelijk blijft. Hij houdt haar dus ook graag klein (Toelichting: het gaat vaak om mannen met narcisme en vrouwen met borderline). 

De ontwikkeling van het zelfbeeld (5)

De voorgaande fasen waren het ontbrekende zelfbeeld, het vage zelfbeeld en het externe zelfbeeld. Dan nu het overwaardige zelfbeeld.  

4. Overwaardig zelfbeeld.

In zekere zin is het omgekeerde van een vaag zelfbeeld (2): een overwaardig zelfbeeld. Bij een vaag zelfbeeld kun je jezelf niet sturen, je kunt niet kiezen, je bent helemaal afhankelijk van de sturing van anderen.

Bij een overwaardig zelfbeeld laat je je niet sturen, je wilt zélf bepalen. Dat is het beeld dat goed past bij een narcistische persoonlijkheidsstoornis. Het is de egocentrische peuter die zichzelf als het centrum van het heelal ziet (dat is bij de peuter wat anders dan egoïstisch: dat kun je pas zijn als je een eigen ik hebt ontwikkeld).

Volwassenen met een overwaardig zelfbeeld zijn niet in staat om hun beperkingen te accepteren. Zelfreflectie (wat is je eigen inbreng in een conflict?) is daardoor bijna onmogelijk. Kritiek wordt door de persoon als krenking, als persoonlijke afwijzing ervaren. Als je tegen iemand zegt dat er nog en foutje uit het ontwerp moet worden gehaald zal een persoon met een overwaardig zelfbeeld dat niet als feitelijke bijsturing ervaren, maar als afwijzing van de persoon zien. Het korte lontje leidt tot een heftige reactie. Kritiek op de zaak en op de persoon lopen dus in de beleving door elkaar heen.

Als je emotioneel sterker bent, kun je beter tegen een stootje

In sociaal-emotioneel opzicht functioneren mensen met een overwaardig zelfbeeld zoals een peuter die nog niet voldoende ik-besef heeft. Dat klinkt vreemd, omdat ze zo overtuigd over kunnen komen, alsof ze alles kunnen en alsof ze de hele wereld aankunnen. Maar dat is de buitenkant. De binnenkant is erg kwetsbaar. Als je sterker zou zijn zou je beter tegen een stootje kunnen. .

Mensen met een overwaardig zelfbeeld kunnen eindeloos over hun mogelijkheden fantaseren. In dat verband spreken we wel van ‘pseudologica fantastica’. Je vindt ze bijvoorbeeld regelmatig in het programma ‘Tros Opgelicht’.

Renée Vervoorn schreef een boek over de relatie met haar ex die een pathologisch leugenaar bleek te zijn.Hij wist haar o.a. wijs te maken dat jij piloot bij de KLM was. Hij zag zelfs kans om veel ‘collega’s’ op zijn verjaardag te ontvangen. Maar het waren geen collega’s. De intelligente Vervoorn trapte er niettemin jarenlang in.

Mensen met een overwaardig zelfbeeld zijn niet gemotiveerd om zich te laten behandelen. Als ze bijvoorbeeld na een ernstig delict weer vrij komen hebben ze niets geleerd en beginnen ze gewoon weer van voren af aan. Want voor deze mensen is het niet te verteren als de therapeut iets zou kunnen en zou kunnen weten wat hij zelf niet kan.

Het gaat heus niet allemaal mensen die persé anderen willen benadelen. Sommigen zijn er heilig van overtuigd dat ze anderen kunnen helpen. En ook zonder opleiding en diploma’s kun je toch een groot bedrijf ‘managen’ en kijkt iedereen tegen je op. Uit de frequente faillissementen en het tóch door gaan blijkt dat ze van hun fouten niets leren. Ze hebben die fantasieën nodig om hun eigen leegheid te camoufleren.

Mensen met een overwaardig zelfbeeld hebben vaak een kring van mensen om zich heen die maken dat ze nog belangrijker over komen (zie de piloot die geen piloot was). Die mensen functioneren dan als een soort verlengstuk. Je ziet dat ook veel in Amerikaanse talkshows. “Hij is één van mijn beste vrienden…”. En bij voorkeur hebben ze vroeger ook nog met Ruud Gullit gevoetbald.

Hoe zit het met de relatie tot anderen bij mensen met een overwaardig zelfbeeld? De persoon ervaart de ander als iemand die de baas wil spelen, hem manipuleert. “Vertrouw nooit iemand, vertrouw alleen jezelf.” Of: “Dieren kun je vertrouwen, mensen niet.” Een variant is het wantrouwen van alle organisaties. “Ze zijn alleen maar op je geld uit.”

Narcisme en kritiek

Maakt het voor mensen met narcisme uit van wie ze kritiek te verduren krijgen? En wat is het verschil met mensen bij wie geen narcisme is vastgesteld.

Daar deed professor Constance Sedikides onderzoek naar. Volgens hem raakt kritiek mensen die niet-narcistisch zijn in hun zelfbeeld. Ze zijn er door ‘geraakt’.

Waar Sedikides niet over schrijft is dat er vervolgens verschil is tussen de wijze waarop mensen met kritiek om gaan. Kunnen ze bijvoorbeeld de zaak scheiden van wie ze als persoon zijn? “Ik ben waardevol, ook al heb ik dit niet goed aangepakt…” of “Wat stom, zie je wel, ik kan ook niks.”

Lagere of hogere status?

Bij narcisten blijkt een aanzienlijk verschil te zijn wat betreft de persoon die kritiek levert. Narcistische mensen reageren veel heftiger op mensen die ‘een hogere status’ hebben, dan op mensen met een ‘lagere status’.

Lagere status

Geparafraseerd: als een collega – die geen bedreiging vormt – kritiek geeft heeft de narcist daar wel zijn eigen manieren voor om daarmee om te gaan, bijvoorbeeld: er overheen praten, het negeren, er een grap over maken.

Daarnaast zet hij zijn ‘vergelijkende strategie’ in. “Ik heb een universitaire opleiding en jij hebt maar HBO”. “Ik heb 20 jaar ervaring en jij komt pas kijken.” Het tast hem in zijn eigenwaarde niet aan, hij raakt niet van zijn stuk en vergeet het ook snel weer.

Hogere status

Echter, als iemand met een hogere status kritiek heeft, dan wordt het spannend. Zullen ze – net als de niet-narcisten- gaan twijfelen aan zichzelf? Stellen ze hun gedrag bij? Nee…

Opmerkelijk is dat narcisten onbewust een strategische keuze maken. Bij een als aanval ervaren opmerking van iemand met een hogere status zetten ze alle beschikbare middelen in. Ze gaan bijvoorbeeld overbluffen, ze voegen onbetrouwbare informatie toe, ze maken zichzelf groter, ze gaan manipuleren. “Elk  weldenkend mens kan vanuit de wetenschappelijke literatuur weten dat…”  Dat is pure bluf, zou je navragen welke bronnen er dan zijn, dan komt er geen concreet antwoord.

Het wonderlijke is het zelfbeeld van narcisten niet daalt door de inzet van dergelijke strategieën: ze kunnen zelfs hun eigen woorden gaan geloven. Uiteindelijk kom je dan op de pathologische leugenaar uit.

Relaties

Verdraaiingen zie je ook in de romantische sfeer. Als een narcist wordt afgewezen door een door hem/haar gewenste partner wordt negeert hij/zij de afwijzing. Hij is niet aan de kant gezet, hij heeft haar nooit aantrekkelijk gevonden. Als het gaat om het verbreken van een relatie was de narcist er tóch al helemaal klaar mee, hij voelt zich zelfs opgelucht. Een andere strategie is dat de ex gestalkt gaat worden: dat is ook een manier om met de krenking van een verlating om te gaan.

Gevoeligheid

Narcistische mensen zijn doorgaans extravert. Ze zijn zeer gevoelig voor de beoordeling door anderen. Dat maakt hen kwetsbaar. Een kritisch oordeel wordt door hen als krenking ervaren. Op een klein beetje kritiek kan een zware emotionele ontploffing volgen.

Samenvattend

Naar mensen die lager zijn in status zetten narcisten hun gebruikelijke ‘vergelijkende’ tactieken in (‘ik heb meer opleiding, meer ervaring, een mooier huis’). Als mensen een hogere status hebben doen ze er alles aan om toch overeind te blijven. De strijd wordt niet meer met open vizier gevoerd, er wordt onbetrouwbare informatie toegevoegd, er wordt gemanipuleerd.

Mocht je je door een narcist op oneigenlijke wijze gemanipuleerd voelen, wordt de informatie gemanipuleerd (soms zonder dat je dat kunt bewijzen), dan is er één troost. Waarschijnlijk had je meer kennis van zaken dan de narcist. Die kon daar alleen niet tegen en moest daarom vals spel gaan spelen…

Narcisme, manipulatie en relatie

Professor Constantine Sedikides heeft veel onderzoek gedaan naar kenmerkende gedragspatronen van mensen met een narcistische persoonlijkheidsstructuur in vergelijking tot mensen veel minder trekken van narcisme vertonen.

Sedikides ontdekte dat het belangrijkste afweermechanisme van narcistische mensen is: zichzelf ‘opblazen’ in de vergelijking tot anderen. Dat doen ze met name als ze zich in hun ‘ego’ bedreigd voelen. Daar blijken ze dan ook ook zeer gevoelig voor te zijn.

Voor een narcist die in auto’s een statussymbool ziet is het onverdraaglijk als de buurman opeens een duurdere auto heeft dan hij zelf. Dan moet hij zo snel mogelijk een nóg duurdere auto kopen.

Daarnaast blijken narcisten hun omgeving sterk te gaan manipuleren als ze zich bedreigd voelen. Ze proberen niet alleen hun superioriteit koste wat het kost te willen bewijzen, ze manipuleren ook anderen of gegevens om dit beeld in stand te houden.

Narcisme en partnerkeuze

Opmerkelijk is ook de keuze bij het zoeken naar een partner. Het gaat de narcist niet zozeer om de kwaliteit van de relatie, maar vooral om de vraag of de partner statusverhogend is.

Je hoeft geen vreemde in de wereld te zijn om te zien hoe o.a. in de media – en zeker ook in de showbusiness- narcistische mensen kunnen ‘pronken met hun nieuwe aanwinst’.

Nóg spannender vinden narcisten het vaak om een partner bij iemand anders ‘weg te kapen’. Ze hebben het stukmaken van een huwelijk van een ander er voor over om zelf meer status te verwerven. “Jij dacht dat jij een bijzondere vrouw had, maar ik heb haar toch mooi van je afgepakt’.

Psycholoog Robin Foster schrijft dat het narcisten niet gaat om een diepere relatie, maar om een spel. En als het spel niet meer interessant is wordt het tijd voor een nieuw spel.

In de wijze waarop ze zich gedragen tijdens het aangaan van een relatie maken narcisten hun eigen ongeschiktheid voor het huwelijk al duidelijk, aldus (geparafraseerd) Robin Foster.

Het effect van narcisme op de partner

Narcisten kunnen buitengewoon charmant, sympathiek en invoelend overkomen. Bovendien stellen ze zich graag als redder op. Als een vrouw in de problemen zit zijn zij in staat om alles wel even voor die vrouw te regelen.

“Je tuint er zómaar in” zei de ‘ex’ van een narcistische man. “Zo’n aardige en innemende man had ik nog nooit ontmoet. Binnen een jaar waren we getrouwd. En toen begon de ellende…”

Een groot probleem was dat de relatie niet eindigde toen de echtscheiding was uitgesproken. De man bleek een uitgesproken stalker. Een scheiding wordt door narcistische mensen vooral als krenking ervaren. Het is geen wonder dat veel stalkers narcistische trekken hebben.

Maar hoe reageer je – als je binnen een relatie zit – op dat narcistische gedrag van je partner? Daar deed Lisa Leit (2008) onderzoek naar. Niet alleen naar vrouwen van narcistische mannen, maar ook naar mannen die met een narcistische vrouw getrouwd zijn. Dat komt ook voor, al heeft dat narcisme vaak een wat andere kleur.

Mannen die met een narcistische vrouw getrouwd zijn maken zich – aldus Lisa Leit – bij voorkeur onzichtbaar. De ander wordt negatief bejegend, hij wordt publiekelijk belachelijk gemaakt en dat lokt vervolgens weer uit dat de ander zichzelf zo min mogelijk laat horen of zien. Oftewel: de narcist lokt een reactiepatroon uit waarbij de ander ‘onder duikt’.

Vervolgens kun je vaak ook weer zien dat er sprake is van een ‘selffullfilling prophecy’: juist door dat gedrag krijgt de partner weer gelijk: mijn man is gewoon een nietsnut, hij voert geen klap uit en zegt niets in gezelschap. Je kunt deze interactie een beetje zien in de TV-serie ‘Keeping up appearances’ ( ‘Schone Schijn’) waar Hyacinth voortdurend haar (goedige) man berispt dat hij niet voldoende daadkrachtig optreedt.

Dat is meteen het tweede gevolg van deze interactie: naast onzichtbaarheid ontstaat er ook passiviteit. De man van een narcistische vrouw zit er bij tijdens het gesprek in de woonkamer, maar hij zegt niets en hij doet niets. Hij is tot zwijgen gebracht en stelt zich op als decor. Maar dat niet alleen in gezelschap, ook bij de andere taken in huis. Je zou kunnen denken aan het gevoel ‘wat ik ook doe, het is toch niet goed, dus kan ik maar beter niets doen’.

Maar hoe zit het dan omgekeerd? De vrouw die met een narcistische man is getrouwd. Wat voor gevolgen heeft dat? Je zou denken: precies hetzelfde. Maar volgens Lisa Leit is een gevolg wél de onzichtbaarheid. Je kunt je hoofd maar beter niet boven het maaiveld uitsteken. Waarschijnlijk zijn het o.a. vrouwen die zich in huis terugtrekken in hun eigen wereld. ‘En als ik nu maar doe wat mijn man wil valt de schade misschien nog een beetje mee.’

De passiviteit komt niet uit het onderzoek van Lisa Leit naar voren. Maar – zegt ze – dat kan ook te maken hebben met verwachtingen en rolpatronen. De vrouw die zich in huis terugtrekt en zorgt dat het daar allemaal netjes is voldoet aan een algemeen aanvaard maatschappelijk beeld.

De man die alles maar goed vindt, maar geen hobby's heeft en nergens aan mee doet vinden we nog steeds heel apart... Tenzij hij hele dagen gaat vissen, dat kan dan weer wel...

Narcisme en liefde

Narcisten komen niet tot echte liefde. Dat is een boude stelling, maar hij lijkt behoorlijk waar te zijn. Misschien zouden ze wel willen, maar het lukt hen niet om echt lief te hebben. Ze hebben vooral zichzelf lief.

Bij echte liefde wil je het goede van en voor een ander doen. Je bent gemotiveerd om er achter te komen wat de behoeften van de ander zijn en wat hij of zij nodig heeft. Narcisten zijn vooral bezig met hun eigen behoeften.

Mensen met een narsistische persoonlijkheid hebben weinig identiteit. Dat klinkt vreemd, maar eigenlijk weten ze nog niet goed wie ze zelf zijn, terwijl ze voortdurend bezig zijn zichzelf groter te maken.

Een persoon met een duidelijke identiteit heeft dat bewijs niet nodig, die persoon is er gewoon. Een narcist moet zijn eigen ‘ik’ voortdurend groter maken. Dat heeft hij nodig omdat hij zelf maar zo’n klein ikje heeft.

Omdat narcistische mensen weinig eigen ‘ik’ hebben hebben ze ook moeite met het zichzelf los zien van de ander. Ze zien de ander als verlengstuk van zichzelf. De wensen en behoeften die de narcist heeft projecteert hij op de ander.

Daarom zal een narcist zelden aan jou vragen wat je een leuk uitje vindt. Nee, hij bedenkt voor jou wat je een leuk uitje vindt. En dan moet je dat natuurlijk ook érg leuk vinden.

Mentaliseren is een vaardigheid die niet past bij narcisme. Narcistische mensen zijn dus experts in het invullen voor de ander. Ze checken niet bij de ander wat die persoon nodig heeft (‘dat wil ik, wat wil jij?’).

Narcistische mensen hebben dus grote moeite met één van de basisprincipes uit de communicatie: NIVEA (Niet Invullen Voor Een Ander).

Daten met een narcist

Narcistische mensen zijn vaak aan het daten. Hoe komt dat?

Een narcist is niet in staat om een relatie lang in stand te houden, tenzij hij (of zij) er in slaagt om de ander in emotioneel opzicht gevangen te houden. Na een verbroken relatie slaat de narcist al snel weer aan het daten. Er is een nieuwe bewonderaar nodig. Maar hoe herken je dan een narcist?

  1. Narcisten doen aan ‘love bombing’. Al in het eerste contact wordt de ander overstelpt met liefdesbetuigingen en maximaal grote cadeaus.

2. Narcisten worden niettemin snel afgeleid door andere potentiële minnaars. Terwijl ze met jou in gesprek zijn volgen ze ondertussen ook een andere gegadigde die net langs loopt. Of ze kijken tijdens het gesprek regelmatig op hun telefoon.

3. Eigenlijk laten ze in het eerste gesprek zien dat je toch niet zo belangrijk bent. In ieder geval zijn ze zelf belangrijker. Als jij zegt dat je een keer een ongeluk hebt gehad beginnen zij over een ernstiger ongeluk. Als jij een ongelukkige jeugd hebt gehad hebben zij een nóg ongelukkiger jeugd gehad.

4. De ‘move’ die de narcist vervolgens maakt is dat hij (zij) alleen kan begrijpen wat je allemaal hebt moeten doorstaan.

5. De narcist is (net als de persoon met borderline) daarnaast heel vaardig in het de ander degraderen. Hij (zij) heeft het nodig om de ander negatief af te schilderen om daarmee zichzelf groter te maken.

6. De narcist geeft je al snel het gevoel dat je tekort schiet. Je besteedt niet gevoeg aandacht aan hem/haar. Hij (zij) kan er niet tegen als de aandacht gedeeld moet worden. Daar hoort ook het stalkgedrag bij. Soms herken je de narcist aan het voortdurend telefonisch ‘stalken’. “Waar ben je nu? Met wie praat je nu? Kom hier naar toe!”

7. Dat wat de narcist de ander niet toestaat geldt natuurlijk niet voor hemzelf. Als je zijn vriendin bent heb je grote kans dat hij elders ook nog een vriendinnetje probeert te versieren.

8. Een narcist zal nooit zijn aandeel in het conflict erkennen. Als er iets fout loopt ligt het altijd aan de ander.

Als de relatie stuk loopt ligt dat dus ook niet aan de narcist. Hij (zij) zal op allerlei manieren willen bewijzen dat de schuld helemaal bij jou ligt. Eén voordeel als je dat herkent: hoe schuldig je je ook voelt, het lag niet alleen aan jou. Misschien moet je maar blij zijn dat de relatie over is. Want van het leven onder één dak met een persoon met een narcistische persoonlijkheidsstoornis word je niet gelukkig...

Waarom kan een narcist de ander niet echt liefhebben?

In een TV-documentaire kwam het gedrag van een 'klassiek narcist' ter sprake. Alleen ging het patroon hierbij wel in sneltreinvaart.

Meestal laat het patroon van de ‘klassieke narcist’ een langere aanloop zien. Er wordt wel gesproken over een periode van drie maanden waarbij beide partners op een roze wolk leven. Pas daarna wordt duidelijk wie je in huis hebt gehaald. In de onderstaande situatie ging het veel sneller: het is het patroon dat we bij loverboys zien. Dat zijn bijna zonder uitzondering uitgesproken narcisten.

De eerste dag werd het meisje (hij 36, zij 17) overladen met complimenten en geschenken. De tweede dag werd de man al meer  dwingend. Toen zei niet deed wat hij wilde werd hij boos en dreigend. Al de derde dag werd ze verbaal vernederd. Ze stelde niets voor, ze was een hoer en een slet. Toen hij op de één of andere manier aanvoelde dat ze nog te sterk was en weg zou kunnen lopen werd ze opeens weer overladen met cadeaus en complimenten. Hij kon niet zonder haar. Maar 's avonds ging het alweer mis: ze werd verbaal en fysiek bedreigd en gekleineerd.

Narcistische mensen kunnen anderen niet echt liefhebben. Liefde gaat voor een belangrijk deel over de ander, maar narcistische mensen zijn vooral met zichzelf bezig (er zijn uiteraard gradaties in narcisme, wat ik nu schrijf gaat met name over de narcistische persoonlijkheidsstoornis). 

Waarom kan een narcist niet echt liefhebben?

  1. Hoewel je – vanwege hun nadrukkelijke aanwezigheid – zou kunnen denken dat narcistische mensen een duidelijk zelfbeeld hebben, hebben we in werkelijkheid een minimaal ego. Dat hangt samen met hun gestagneerde ik-ontwikkeling in een vroege levensfase. Het zijn emotionele peuters in een volwassen lichaam. 

2. Als je zo weinig ik hebt lukt het je ook niet om goed onderscheid te maken tussen jouw wensen en die van de ander. Narcistische mensen zien de ander als een verlengstuk van zichzelf. “Als ik seks wil, wil jij het ook.”

3. In de derde plaats overschatten narcistische mensen hun eigen emotionele empathie. Ze vinden zichzelf heel goede zorgverleners, ze denken dat ze heel veel gevoel hebben voor wat de ander beweegt, maar wat ze zien is niet wat de ander voelt, maar hoe ze voor de ander invullen. Ze zien dus de ander in de spiegel van zichzelf.

4. Doordat narcistische mensen eigenlijk heel erg bang zijn om door anderen onder controle te worden gehouden hebben ze veel psychologische afweer nodig om emotioneel te kunnen overleven. Eén van de afweermechanismen die ze vaak inzetten is de projectie: de negatieve aspecten van zichzelf worden op de ander geprojecteerd (‘zoals de waard is, zo vertrouwt hij zijn gasten’). De ander is onvoorspelbaar, valt niet te vertrouwen, wil niet samenwerken.

Emotionele intelligentie en emotionele empathie

Het is een wijd verbreid misverstand om te denken dat narcistische mensen geen emoties aanvoelen. Ze zijn juist vaak heel slim in het opsporen van de emoties van de ander. Dat is een kwestie van emotionele intelligentie. Ze leiden anderen om de tuin op een manier die je zelf (als niet-narcist) nooit voor elkaar zou krijgen. Maar wat de narcist mist, en dat is zijn beperking, is emotionele empathie: het mee-lijden met de ander. Dat kunnen ze wel, maar dan alleen in de vorm van krokodillentranen.

De zogenaamde oprechte spijtbetuigingen van mensen met een narcistische persoonlijkheidsstoornis dienen in rechtszaken slechts één doel: strafvermindering.

Is narcisme erfelijk?

Echte liefde is geen romantiek en het is geen codependency (ziekelijke onderlinge afhankelijkheid). Thomas van Acquino: "Echte liefde is het goede van en voor een ander willen."

Liefde vereist inspanning. Het is nodig dat we ons best doen om de gevoelens van de ander te kennen en hem/haar aanmoediging en ondersteunning bieden. We hebben plezier in het geluk van de ander en proberen hem of haar geen pijn te doen (Erich Fromm).

Uit dit citaat van Erich Fromm kun je aflezen dat jaloezie en rivaliteit binnen relaties (dat kan ook binnen een gezin zijn) de liefde in de weg staan. In disfunctionele gezinnen is weinig ruimte voor liefde. En omdat die ruimte ontbreekt is er ook weinig ruimte voor emotionele groei. De gezinsleden blijven als kleine kinderen met elkaar kibbelen.

Alan Ritter (die ook onderzoek deed naar uitingen op Twitter) schrijft dat narcistische mensen heel romantisch kunnen zijn in de liefde, maar dat ze niet gemotiveerd zijn en waarschijnlijk ook niet in staat zijn om de ander lief te hebben. Er is neurologisch onderzoek gedaan waaruit blijkt dat de hersendelen die te maken hebben met emotionele empathie aanzienlijk minder goed functioneren. Narcisten missen dus gewoon signalen van hun partners.

De vraag is nog in hoeverre dat minder goed functioneren van een deel van de hersenen aangeboren is, danwel geleidelijk in de ontwikkeling is ontstaan. Er zijn onderzoekers die beweren dat het allemaal genetisch bepaald is. Datzelfde geldt voor hen ook op het gebied van bijvoorbeeld verslaving aan alcohol of nicotine.

Bart de Plaat groeide op als enig kind in een disharmonieus gezin. Hij had weinig contact met zijn vader, een topmanager bij een groot bedrijf. Hij had een ambivalente band met zijn moeder. Moeder heeft een borderline persoonlijkheidsstoornis en is verslaafd aan alcohol. In materieel opzicht ontbrak het Bart aan niets. Bovendien kon hij goed leren. Als je naar het gedrag van zijn vader kijkt zie je kenmerken van een narcistische persoonlijkheidsstoornis. Bart laat als twintiger ook duidelijk deze trekken zien. Hij maakt zichzelf groter dan hij zelf is. De wereld draait om hem. Is zijn narcisme erfelijk? Immers: zijn vader heeft ook deze trekken... Zit het dus in de genen? Of hebben de omstandigheden in zijn leven gemaakt dat hij uiteindelijk een narcistische persoonlijkheidsstructuur ontwikkelde?

Ik denk dus dat je narcisme niet louter vanuit de aanleg kunt verklaren. De gevoeligheid mag misschien wel genetisch bepaald zijn, maar er zijn ook factoren in de omgeving die maken dat die delen van de hersenen die te maken hebben met empathie onvoldoende tot ontwikkeling kunnen komen.

In een volgend blog wordt de vraag gesteld (en zo mogelijk beantwoord) waarom narcistische mensen weinig vermogen hebben om op passende wijze te reageren op de emoties van anderen.