Afweermechanismen (5)

Kees vroeg naar de uitspraak van Marc Rutte dat hij ergens 'geen actieve herinnering aan had'. Ik heb er ook geen actieve herinnering aan waar Marc Rutte geen actieve herinnering aan had. Maar was dat nu een afweermechanisme? Je zou er wel aan kunnen denken. 

Ik heb niet van de pindakaas gesnoept

Maar eerst de kinderlijke ontwikkeling. De ontwikkeling van afweermechanismen begint al op jonge leeftijd en loopt deels parallel aan de gewetensontwikkeling. Een beroemd voorbeeld uit het levensverhaal van Tineke is dat ze – toen haar moeder uit de keuken kwam – aan tafel spontaan zei: “Ik heb niet van de pindakaas gesnoept.” Dat noemen we loochening.

Is dat dan liegen bij kinderen? Nee, dan leg je er een te zware lading op. Kinderen kunnen nog niet goed liegen. Een deel van de kinderen kenmerkt zich als ‘heelmaker’. Iets wat niet klopt moet ‘gerepareerd’ worden. Tineke had van de pindakaas gesnoept, maar dat gegeven was te belastend voor het ik dat nog in ontwikkeling was. Daardoor klopte haar wereld niet meer. Ze probeerde het te herstellen door een verklaring te vinden. Je spreekt pas van liegen als je de waarheid bewust omzeilt en daarbij allerlei denkmechanismen inzet.

Een ander deel van de kinderen reageert vooral vanuit angst voor straf. Als ik het meteen ontken heb ik het niet gedaan en krijg ik dus ook geen straf. Ook dat is nog geen liegen.

Het niveau waarop de afweer tegen de verdenking van het van de pindakaas snoepen vond deed mij denken aan een cliënt die zich voor mij wilde verstoppen. Hij stopte zijn hoofd in de kast. De rest van zijn bijna twee meter lange lichaam was buiten de kast. 

Rijpe afweer

Wat Marc Rutte betreft citeer ik psychologe Nicole Honnef (dan heb ik het tenminste niet geschreven….): “De meeste mensen ontwikkelen zich, wanneer ze ouder worden, op allerlei terreinen en hun afweer ontwikkelt meestal mee. Laten we nu eens opnieuw naar het voorbeeld uit de vorige paragraaf kijken waarin een kind betrapt werd. We vervangen in dit nieuwe voorbeeld echter het kind met minister president Marc Rutte en confronteren hem met een eerdere uitspraak: “Ik heb hier geen actieve herinnering aan.”

Rutte probeert net als het kind met zijn reactie een vorm van ‘straf’ te vermijden. Hij doet dat echter op een doordachte, subtiele en psychologisch geraffineerdere manier. Er is geen speld tussen te krijgen. Hij herinnert het zich niet meer. Tja, wat moet je dan?

Ga je bewijsmateriaal voorleggen van het tegendeel: een foto van zijn mond met chocolade er omheen? ;). Zelfs dan houdt zijn verweer stand, want hij kan het zich niet herinneren. Hij ontkent het dus niet, althans niet op de primitieve manier. Marc Rutte hanteert rationalisatie (ook wel intellectualisering) als afweer. Hij geeft als het ware voor een onaanvaardbare situatie een logische ‘aanvaardbare ’verklaring.  Dit valt onder rijpe afweer en is lastig te weerleggen en daarmee heel effectief.” Aldus Nicole Honnef.

Je zou de reactie ook kunnen opvatten als een Gish-gallop. Daar heb ik eerder over geschreven. Een Gish-gallop verandert (net zoals een klein tikje tegen de bal op het voetbalveld) onverwachts de discussie in een richting die je niet had verwacht waardoor de ander even achter staat.