De lege samenleving

Psychiater Dirk de Wachter schreef een boek over de lege samenleving. Aan die publicatie heb ik destijds in een aantal blogs aandacht besteed. Het boek heet Borderline Times. Vorige maand verscheen de 34e druk...

Leegte

Veel psychische stoornissen hebben te maken met het gevoel van zinloosheid en leegte, één van de criteria van de diagnose borderline- persoonlijkheidsstoornis. Sommige vrouwen met een borderline-stoornis proberen de leegte op te vullen door een kind ‘te nemen’.

Maar ook een kind kan de leegte niet opvullen. Wie een kind ziet als zingeving voor een leeg bestaan legt een zware emotionele hypotheek op het bestaan van dat kind. En als dat kind vervolgens dwars en ongehoorzaam is kan dat leiden tot heftige en nauwelijks te beheersen emotionele uitspattingen.

Wat de samenleving betreft ziet De Wachter een algemeen gevoel van leegte waarbij mensen wanhopig proberen invulling te vinden. Dat doen ze vooral door het zoeken naar extremen: bizarre uitingen van seksualiteit, heftige piercings, steeds wisselende relaties, dure hebbedingetjes, vakanties naar exotische oorden.

Religiositeit á la carte

Maar er is ook een religiositeit á la carte. Je gelooft eigenlijk niets meer, maar op de kruispunten van het leven worden kerkelijke gewoonten er nog even bijgehaald. “Een doop is nu een babyborrel en de communie is een barbecue met een Wii als cadeau voor de aankomende puber.”

Geen continuïteit

De Wachter mist in de samenleving het gevoel voor continuïteit. Mensen springen van de ene hobby naar de andere. Als het één niet meer bevalt doe je weer iets anders. Iedereen is bang dat hij te lang blijft steken in een bepaalde bezigheid en vervolgens als behoudend wordt gezien. Je moet ervaringen opdoen in het leven! Het juist het teveel aan keuzemogelijkheden dat volgens deze Belgische psychiater verantwoordelijk is voor het grote aantal burn-outs in de samenleving. De meeste westerse mensen dreigen te crashen in dit pretpark van het leven. Want wat ze niet geleerd hebben is: omgaan met gebrokenheid. Het leven is niet alleen een pretpark.

Gezondheidszorg

Wat De Wachter in zijn praktijk opvalt is dat hét kernthema van de meeste patiënten is: het gevoel van leegte, van zinloosheid.

Ouders komen bij de psychiater en geven de boodschap af: “Hier is mijn kind. Leg het op de bank en genees het!” Volgens De Wachter heeft de populariteit van de biologische te maken met het feit dat de complexiteit van het leven en de eigen verantwoordelijkheid erdoor gepasseerd kunnen worden. We hoeven zelf niet meer na te denken over ons bestaan, als er iets mis gaat ligt dat altijd buiten onszelf: psychiatrie (‘een stofje in de hersenen’) . Illustratief noemt hij de populariteit van het boek van Dick Swaab: ‘We zijn ons brein’.  Het ligt allemaal niet aan ons, wij zijn niet verantwoordelijk, het ligt aan ons brein. Als je steelt, als je rookt, als je aan de drank gaat was dat al verankerd is de structuur van de hersenen.

Meerdere malen kwam het naar voren in een gesprek met een hoogopgeleide jongeman bij wie de diagnose autisme was gesteld. Hij was van mening dat de tandarts hem niet aan kon spreken op het feit dat hij lang niet altijd zijn tanden had gepoetst. Als je autistisch bent is het leven zó inspannend dat je ’s avonds vaak te moe bent om je tanden te poetsen. Controle bij de tandarts was tot daar aan toe, maar een behandeling, daar kon hij ook niet aan beginnen. Als je autistisch bent heb je zúlke gevoelige zintuigen dat ieder geluid kan leiden tot een paniek-aanval. Daarom eiste hij behandeling onder narcose. Daar kon hij niks aan doen, het lag allemaal aan zijn autisme. 

Diagnose is identiteit

In het vervolg daarvan bloeien de diagnoses op: ASS, ADHD, ADD, ODD, OCD, BDP. “En sommigen lijken daar nog blij mee te zijn ook”, aldus De Wachter. Het is inmiddels al zó gewoon geworden dat iedereen zijn eigen etiket heeft, dat Arnold Grünberg een boek schreef over een man zonder identiteit: hij had namelijk geen stoornis (De man zonder ziekte, Arnold Grünberg, Nijgh en van Ditmar, 2012).

Soms kan een diagnose ook opluchting geven. Nu snap ik wat er aan de hand is. Het kan mensen handvatten geven. Maar een diagnose kan ook tot een tunnelvisie leiden. Alles wat de persoon doet wordt verklaard aan de hand van het etiket. Daar heeft mijn vroegere collega Piet Adriaans een boekje over open gedaan. En het systeem wordt helemaal pervers als je alleen maar op basis van een diagnose hulp kunt krijgen.

> Dirk de Wachter, Borderline Times, uitgeverij Lannoo, 34e druk 2020. 
> Piet W. Adriaans, Casus in kaart gebracht, uitgeverij Agiel, 2012. 

VRET

In ieder collegiaal werkoverleg bij één van mijn werkgevers komt het terug: de behandeling met VRET: Virtual Reality Expose Therapy.

Eén van de meest voorkomende angsten in de angst voor de tandarts. Eigenlijk begrijp ik dat niet zo, want ik ken veel tandartsen en ik vind ze allemaal aardig. Toch zijn er mensen bang voor de tandarts. Volgens mij zijn ze niet bang voor de tandarts, maar bang voor de behandeling van de tandarts. Die angst heeft bijna altijd met controleverlies te maken.

Bij de behandeling met VRET krijg je een 3-D bril op je neus. En je krijgt de geluiden te horen die bij de behandeling bij de tandarts horen. De behandelkamer wordt op die manier nagebootst. Er komt een grote man met een mondkap steeds dichter bij jou en dan opeens gaat ook nog eens het geluid van de boor aan.

Maar gelukkig kun je deze man stoppen. Je hebt controle over de situatie. En de bedoeling is dat je door steeds te oefenen steeds beter om kunt gaan met de situatie.

Wat natuurlijk spannend is, is in hoeverre de behandeling in 3 D ook gaat werken bij de ‘echte tandarts’. Behandelingen op andere gebieden zijn veelbelovend. Er is dan ook goede hoop dat de behandelingen door de tandarts in 3 D een positief effect zullen hebben voor de patiënten die bang zijn voor de tandarts. En mijn interesse gaat daarbij o.a. uit naar de vraag in hoeverre mensen met autisme het oefenen met 3 D kunnen ‘generaliseren’ naar de echte tandartsstoel. En kun je mensen met een matige tot ernstige verstandelijke beperking ook op deze manier helpen?

Er is dus nog veel onderzoekswerk aan de winkel…