Gaslighting

Opeens hebben complotdenkers een nieuw woord ontdekt. Gaslighting. Daar beschuldigen ze nu massaal (en mogelijk via een trollenleger) hun tegenstanders van (lees: de mensen die een andere mening hebben, de mensen die niet 'Woke' zijn). 

Ik heb de indruk dat de meeste mensen die dit woord gebruiken op Twitter eigenlijk geen idee hebben wat met Gaslighting bedoeld wordt. Daarom leg ik speciaal voor hen nog even uit waar het woord vandaan komt.

In 1944 kwam onder regie van George Cukor de film Gaslighting uit.Het is een psychologisch drama waarbij de hoofdrolspeelster Paula steeds dusdanig op het verkeerde been wordt gezet dat ze aan haar eigen geheugen gaat twijfelen.

Haar man Gregory weet haar voortdurend te manipuleren en weet voor alles wat verdacht is een verklaring te bedenken. Zo verplaatst hij de schilderijen in huis, maar zegt tegen zijn vrouw dat ze altijd al op die plek hingen. De titel is ontleend aan het gegeven dat het gaslicht steeds gedimd wordt. Paula vindt het dan te donker in huis, maar George antwoordt daarop dat ze dat zelf heeft gedaan, hij zit nooit aan de draaiknoppen van het licht.

Onjuiste informatie

De term ‘Gaslighting’ werd later gebruikt om een vorm van psychologisch misbruik te typeren, waarbij de dader zijn slachtoffer voortdurend manipuleert door het verstrekken van onjuiste informatie. Het dadergedrag wordt dan meestal gezien als een gevolg van narcistische trekken van deze persoon.

Sleutels kwijt

Een voorbeeld: je hebt je sleutels op het kastje in de gang gelegd. Opeens ben je ze kwijt. Wat je niet weet is dat je partner die sleutels op een andere plek heeft gelegd. Je vraagt hem om mee te helpen met zoeken. Hij vindt uiteindelijk de sleutels terug op een andere plek. Wat de dader jou bijvoorbeeld wil laten geloven is dat je best vergeetachtig bent. Er is iets mis met je geheugen.

Twijfelen aan het geheugen

In de film Gaslighting had George dat onbetrouwbare geheugen van Paula nodig om signalen van een moord mee uit te wissen. Ze dacht misschien dat er iets gebeurd was, maar dat was niet zo: haar geheugen vertoonde gaten die ze zelf invulde met haar eigen verhalen.

Manipulatie

Het manipuleren past bij de narcistische persoonlijkheidsstructuur. De ander wordt op allerlei manieren gekleineerd en in een hoek gezet, met als doel om de controle over de ander te behouden. Je vindt deze reacties ook regelmatig terug in het programma ‘Tros Opgelicht’. De persoon in kwestie had de beste bedoelingen met iedereen, maar dat ziet die ander kennelijk niet en dus wordt de persoon zwart gemaakt.

Voorbeelden van verbale uitingen

Opmerkingen die passen bij ‘gaslighting’ zijn (ontleend aan internet):

  • “Het was niet mijn bedoeling om je te kwetsen” (daarmee wordt het eigen aandeel in de spanning ontkend)
  • “Het was maar een grapje” (als iemand belachelijk is gemaakt: het lag dus niet aan de persoon in kwestie, de ander vat het gebeuren veel te serieus op)
  • “Ik wilde je alleen maar helpen” (bijvoorbeeld: de persoon verstopt jouw pinpas zodat je geen grote uitgaven meer kunt doen of volgt je telefoongedrag zodat je niet met de verkeerde mensen contact hebt)
  • “Iedereen maakt fouten” (opnieuw het bagatelliseren van het eigen gedrag)
  • “Je bent nu eenmaal overgevoelig” (‘het ligt niet aan mijn opstelling, maar aan jouw gevoeligheid’)
  • “Waarom maak je me altijd zwart?” (reactie op een kritische opmerking)

Twijfelen aan de eigen waarneming

Als iemand langdurig op deze manier bejegend wordt bestaat de kans dat hij of zij steeds meer gaat twijfelen aan de eigen waarneming. “Het zal wel weer aan mij liggen.”

Gaslighting is een vorm van psychologische oorlogsvoering waarmee je de ander onder controle houdt. Je laat die persoon voortdurend twijfelen aan zijn eigen waarneming. Op den duur wordt hij daar 'murw' van: hij zal het wel weer fout hebben, dus de ander heeft (alsnog) gelijk... 

Gaslighting (2)

Vorige week schreef ik over het verschijnsel ‘gaslighting’ : je wordt zó vaak op een andere manier geïnformeerd dat je aan je eigen waarneming en geheugen gaat twijfelen. ‘Gaslihting’ refereert daarbij aan manipulatie: de ander bewust op het verkeerde been zetten.

Marxisme

In mijn studententijd (dat is bijna een halve eeuw geleden) werd een deel van de faculteit gedomineerd door een marxistische actiegroep. Bij dat gebeuren hoorde ook het jaarlijkse ritueel van de bezetting van de universiteit. Ik hoorde achteraf van een lid van de actiegroep dat één van de middelen die tijdens discussies werd ingezet was dat leden van ‘het Kollektief’ altijd verspreid gingen zitten, zodat eventuele niet-medestanders van alle kanten verweer konden horen. Dat was dus eigenlijk een vorm van gaslighting: het denken zó manipuleren dat je gaat denken dat je bijna de enitge bent die op een andere manier denkt.

Nederland 2017

Henk-Jan Prosman (ND, 5 januari 2017) signaleert vormen van ‘gaslighting’ in het publieke debat van onze tijd. Dat gebeurt bijvoorbeeld al in de woordkeuze. Wie een kritische noot plaatst bij het denken over de islam is een islamofoob.  Omgekeerd: iemand die plek wil inruimen voor asielzoekers doet niet anders dan Nederland ontwrichten en Nederlanders een vreemdeling te maken in eigen land.

Twitterbombardement

Deze ‘framing’ die het karakter krijgt van collectieve hersenspoeling gebeurt o.a. door een voortdurend bombardement op Twitter. De toetsenbordridders op dat medium bestoken de tegenpartij met een maximaal aantal tweets dat moet maken dat de ander toch echt gaat inzien dat hij complete onzin verkondigt.

Vreemdeling in eigen land

Even een stapje opzij. Vorige week dronk ik even een kop muntthee in een Rotterdams restaurant. Eerst was ik vooral bezig met mezelf op te warmen. Maar toen ik wat meer om me heen keek en mijn oren te luisteren legde viel me op dat ik de enige was die Nederlands dacht (ik sprak niet). De mensen om me heen spraken allemaal Turks. Ook de TV stond op een Turkse zender. 

Even later deed ik boodschappen in een supermarkt in een wijk die was gebouwd in de jaren ’60. Er waren veel gezinnen aan het boodschappen doen. Nergens hoorde ik Nederlands spreken. Ouders spraken arabisch of Turks met hun kinderen. Toen ik er op ging letten viel me op dat alle vrouwen een hoofddoek droegen. 

Ik ben gewend om regelmatig (beroepsmatig) contact te hebben met mensen die vanuit een ander land naar Nederland zijn verhuisd. Maar hier ‘voelde’ het toch anders. Ik was opeens een vreemdeling in eigen land. precies zoals deze mensen zich een vreemdeling zullen voelen bij de witte dokter.  

Wat er volgens mij mis gaat bij bijvoorbeeld zo’n Twitterbombardement is dat de toetsenbordridders zich onvoldoende in elkaars wereld inleven.

Twitterjihad

Je kunt vanuit je witte wijk gemakkelijk oordelen over de mensen in zo’n wijk in Rotterdam. Maar hoe voelt het voor de mensen die hier een halve eeuw wonen om tussen buren te wonen die jouw taal niet meer spreken? Ben je dan meteen islamofoob? Het is dit etiketteren – zonder zich in te leven in de wereld van de ander – dat de vorm krijgt van gaslighting. Zeg maar: een Twitterjihad. Die komt van links en van rechts.

Knettergek

Sietske Bergsma (The Post Online) signaleert dat het principe van het gaslighting inmiddels in de media wijd verbreid is. Geert Wilders noemt mensen die een andere visie die hij heeft ‘knettergek’. Omgekeerd bestoken de tegenstanders van de PVV deze aanhangers in iets nettere bewoordingen toch met dezelfde middelen. De stellingen zijn al betrokken voordat er geluisterd wordt. En wie de meeste oneliners op zijn naam heeft staan doet daarbij het meeste aan ‘gaslighting’. Toch proberen om de ander aan het twijfelen te brengen door een bombardement aan verbale munitie.  Je bent bijna de enige die zo denkt, kijk maar op sociale media…