De Q is van Quatre-Bras

Jullie dachten natuurlijk: "Nu gaat Henk de mist in! In Quito heeft hij nooit gefietst. Dus wat gaat hij met de Q doen?" Toch is dit wel een hopeloos verhaal. Want het zit in de herhaling. Er is maar één buurtschap met de Q in Nederland. Dat is Quatre Bras in Friesland. Dus ik blijf in Friesland. Daar liggen ook mijn wortels. 

Helemaal waar is het niet dat dit de enige plaats met een Q is, want er was ooit een buurtschap Quirijnstok bij Tilburg, maar die buurtschap is bijna niet meer herkenbaar. Er staat ook geen bord meer. Het is gewoon een wijk van Tilburg geworden.

Deze keer fietste ik vanuit Leeuwarden naar het oosten en kwam in dier voege door het buurtschap Quatre Bras. Het is een buurtschap in de gemeente Tytsjerksteradiel, de geboortestreek van mijn Pake. Dat is het Friese woord voor grootvader.

Friesland bestaat uit diverse onderdelen, met elk hun eigen gedrag en variatie op de taal. Dit gebied vormt de overgang van het Kleifries naar het Woudfries. De Friezen in dit deel van de provincie hebben een meer mystieke inslag.

Jullie denken wel dat de Friezen alleen maar Fries spreken, en dat is ook wel een beetje zo in dit deel van Friesland, maar ze kunnen ook Frans. Dus heet deze buurtschap Quatre Bras. Voor de eenvoudige lezers onder ons: dat betekent vier armen. Het is dus gewoon de naam van een kruising. Best een gevaarlijke kruising trouwens, het is er behoorlijk druk.

De vier armen leiden respectievelijk naar Hurdegaryp, Noardburgum, Feanwâlden en Burgum. Op zijn Fries gesproken, maar in de bus en de trein worden de plaatsen ook op zijn Fries uitgesproken. Dat mag ook, want het Fries is de tweede wettelijk erkende Nederlandse taal.

Quatre Bras was vooral bekend vanwege een wegrestaurant. Maar de smaken zijn aan het veranderen. Nu is er een wokrestaurant waar je géén Friese oranjekoek bij de koffie kunt scoren. 

Frysk

Altijd weer als ik de Friese taal hoor word ik een beetje 'emo'. Een klein beetje maar, hoor, het moet niet te gek worden.

Omdat ik iedere maand een paar dagen in Fryslan werk krijg ik dus ook maandelijks een beetje Fries toegediend. De besprekingen beginnen officieel in het Nederlands, maar zodra er emoties aan te pas komen wordt het vaak al heel snel Fries: de taal van de emoties.

Het Fries is de tweede in de Grondwet verankerde taal in Nederland. Zoals deze bepaling: “Een ieder kan de Friese taal gebruiken in het verkeer met bestuursorganen, voor zover deze in de provincie Fryslân zijn gevestigd, alsmede met de onder hun verantwoordelijkheid werkzame personen.” Een inwoner van Friesland kan zich dus op het gemeentehuis van een Friese plaats van zijn moedertaal bedienen en heeft ook recht op een antwoord in de Friese taal.

Het Fries wordt niet alleen in Friesland gesproken, maar ook in enkele dorpen in Cloppenburg (een aantal kilometers van de grens tussen Groningen en Duitsland) en op de eilanden langs de kust van Sleeswijk-Holstein. Mijn Pake moest als bekend Fries politicus en hoofdredacteur van het Friesch Dagblad daar wel eens ‘optreden’.

Het is wel ingewikkeld dat er binnen de Friese taal zoveel variaties bestaan, zelfs binnen Friesland. Kleifriezen en Woudfriezen hebben bijvoorbeeld hun eigen Friese taal.

Maar om jullie een klein stukje Fries mee te geven: een gouwe ouwe van Twarres, die opeens hoog in de Nederlandse hitparade stond:

 

Frisian english

Gisteren sprak ik in de trein met een Amerikaans gezelschap. De dames en de heren waren op reis door Nederland om hun ‘roots’ op te zoeken. Ze schaamden zich als Amerikanen te pletter dat ‘an idiot like Trump’ zó ver kwam bij de voorverkiezingen. Ze vroegen zich ook af er in Nederland ook zo’n idioot rondloopt die het vér schopt bij de verkiezingen.

De zes dames en heren hadden allemaal Nederlandse namen, ze kwamen dan ook uit Holland Michigan. Maar we gingen door op de naam Dijkstra. A Frisian name! De grootouders hadden nog Fries gesproken, wisten ze.

De Friese taal is sterk verwant met het Engels.Omdat het Fries een oudere taal is dan het Engels zou je het Engels dus een dialect van het Fries kunnen noemen.

Toch spreken niet alle Friezen Engels. Sommige Friezen hadden zóveel moeite om het Nederlands als tweede taal onder de knie te krijgen, dat een derde taal er eigenlijk niet meer bij kon. Eén van die Friezen was premier Pieter Sjoerds Gebrandy. Tijdens de Tweede Wereldoorlog woonde hij in Londen, maar het Engels kreeg hij nauwelijks tussen zijn tanden door. Net als sommige van de huidige ministers, overigens. Een paar anekdotes:

– het mooiste in Engeland vond Gerbrandy the ladies toilets (hij bedoelde de kleding van de dames)

– Churchill tegen Gerbrandy: “Spring is in the air, mister Gerbrandy!” waarop Gerbrandy korzelig antwoorde: ‘Why should I, mister Churchill?’

– Gerbrandy liep bij Churchill binnen en zei: ‘Goodbye mister Churchill!’ waarop Churchill antwoordde: “This is indeed te shortest interview I ever had.”

Deze anekdotes halen het nog niet bij de vraag van een Nederlander bij een engelse drogist: “Do you have a spray for a hidden nose?”

Of de Nederlandse eigenaresse van een hondenfokkerij die voor de televisie de legendarische woorden sprak: “I fuck dogs”.

Harlingen en de Friese taal

Harlingen Uitzicht Zuiderhaven 2Deze twee weken werk ik weer vijf dagen in Harlingen. Oftewel Lahringen, zoals Simon Vestdijk zijn woonplaats noemde. Dit is op sommige dagen mijn uitzicht over de Zuiderhaven.

Het werk in Friesland bestaat uit teambesprekingen met de vier woonlocaties, een visiedag voor één van de locaties en een aantal cliëntbesprekingen met familie en zo mogelijk met de cliënt zelf.

De besprekingen zijn tweetalig. Vooral met de familie zijn ze ook vaak in het Fries. En sommige cliënten spreken weinig Nederlands en des te meer Fries.

Het is dus wel handig dat ik vroeger thuis dagelijks Fries om mij heen hoorde spreken. Die taal ben ik niet kwijt geraakt en klinkt me nog steeds als muziek in de oren.

En voor de mensen die problemen hebben met die eigenzinnige Friezen: het Fries is de tweede erkende taal in Nederland. Friezen hebben dus wettelijk gezien net zoveel recht om in hun eigen omgeving Fries te spreken als Hollanders in hun regio Nederlanders spreken. Precies zoals het in België geregeld is met het Frans, Vlaams en Duits. In Wallonië hoeft men geen Vlaams te (kunnen) spreken.

Harlingen NoorderhavenIn de treinen van Arriva worden de berichten ook tweetalig omgeroepen. De NS heeft daar nooit een mee willen werken.

In de praktijk is het Friese taalgebied wel vrij complex. Je hebt alleen al het onderscheid tussen de Kleifriezen en de Woudfriezen. Daar zitten qua taal alweer aanzienlijke verschillen tussen. Niet alleen qua taal, maar ook qua mentaliteit. Mijn grootvader (Pake) was een Woudfries die later op de klei opgroeide. Hij was dus taalkundig gemengd.

In plaatsen als Harlingen en Leeuwarden spreekt men Stadsfries: een mengeling van Nederlands en Fries. Dat vind ik bepaald geen mooi dialect. Geef mij het originele Fries maar. Dat is (ook qua gevoelsuitingen en nuanceringen) een bijzonder mooie taal.