De magie van de complottheorie (3)

David Kirby heeft een college gehouden over het verschil tussen een complot en een complottheorie. Het is een lange en compacte video en hij praat erg snel. Niet geschikt voor ouderen dus. Gelukkig kun je de video af en toe stil zetten en bijkomen van de verbale onrust.

Wat is het verschil tussen vroeger en nu? Ook vroeger waren er tal van complottheorieën. Daar waren o.a. de Joden vaak het slachtoffer van. Toen ze minder vaak de pest kregen waren zij natuurlijk degenen die het virus door Europa joegen en er op uit waren om de rest van de bevolking te decimeren. Achteraf weten we dat hun reinigings-en spijswetten hen deels beschermden tegen het virus.

Complottheorieën en virussen hebben altijd al door de wereld gegierd, maar volgens Kirby is hét verschil: de komst van internet. Vroeger was het toch gemakkelijker om fictie en werkelijkheid van elkaar te scheiden. Als je naar ‘Murder on the Orient Expres’ keek wist je: het lijkt echt, maar het is fake.

Wat is er veranderd in de wereld?

Met de komst van internet en vooral sinds beelden dusdanig kunnen worden veranderd dat mensen op beeld iets anders zeggen dan ze in werkelijkheid zeggen staat de wereld op zijn kop. Wat is er waar en wat is er niet waar? (zie een artikel in de Volkskrant van afgelopen zaterdag).

Maar de meeste berichten zijn nog steeds realiteit: het is wat mensen echt zeggen. Maar hoe komen mensen als David Icke tot hun beweringen? Hoe bedenken ze dat er een kleine superrijke elite is die zich te buiten gaat aan pedofilie en het bloed van kinderen drinkt als satanisch ritueel? En wat klopt er van de bewering van David Icke: ‘Simply there is no covid’. Het is allemaal een verzonnen verhaal, bedacht door de rijken om de rest van de bevolking onder de duim te houden. En zonder zijn verhalen op feitelijkheid te controleren geloven tienduizenden mensen zijn verhaal.

Hoe bedenkt iemand van Qanon dat je fontanel niet is dichtgegroeid en dat er via het zwakke gedeelte van je hersenpan electrische lading ingestopt wordt? Hoe bizar het is: zou het toch niet waar kunnen zijn? En als het niet waar is, kan het dan niet af en toe wel waar zijn? Het is niet altijd twee voor twaalf, maar twee keer op een dag is het wél twee voor twaalf. Dus is het soms misschien tóch wél waar? Daarom liet hij zich onderdompelen in het denken van Icke en van de Qanon-beweging.

Soms is het waar

Aan het begin van de video verklapt Kirby alvast de uitslag. Soms is een samenzweringstheorie een keertje waar. Net zoals de klok twee keer gelijk heeft dat het twee voor twaalf is, zo kan ook David Icke best minstens twee keer in zijn leven gelijk hebben gehad. Wat ook waar is, is dat complot-theorieën soms goede metaforen zijn voor processen die in de samenleving plaats vinden. Maar de overkoepelende uitkomst is dat samenzweringstheorieën er vooral vaak naast zitten.

Maar – dit gezegd hebbende – wil Kirby graag weten wat de diepere betekenis is achter de samenzweringstheorie. Wat is er aan de hand als mensen dit soort theorieën bedenken. En meer nog: waarom hebben deze theorieën zo’n sterke aantrekkingskracht?

Voedingsbodem voor complottheorieën

Complottheorieën vinden een goede voedingsbodem op momenten dat mensen hun vertrouwen in de toekomst kwijt raken. Ze kunnen niet meer ‘volgen’ wat er in de samenleving gebeurt. Ze proberen antwoorden te vinden. En complot-theorieën geven (een) antwoord. Ze geven op zo’n manier een antwoord op wat er aan de hand is dat het veel logischer lijkt. Ze leiden tot een aha! gevoel. Ook al is het allemaal overweldigend, je snapt nu wel in welk kader er gebeurt wat er gebeurt.

Het is niet eens het thema van de complottheorie dat zo belangrijk is, het is vooral de impact van zo’n theorie. Opeens snap je waarom er covid-19 is, waarom de overheid zo hard reageert, waarom HCQ als geneesmiddel tegen covid-19 niet wordt goedgekeurd, waarom berichten van internet worden verwijderd. Bill Gates wil zijn vaccin verkopen! Dat we daar niet eerder op zijn gekomen. Het is zo logisch als wat. En mensen die houvast zoeken zijn extra gevoelig voor dit soort overkoepelende verhalen.

De magie van de complottheorie

Als je daar nog een stuk magie aan toevoegt werkt het extra goed. Je creëert een eigen taal die alleen door wakkere mensen begrepen wordt. Zoals een verkoper van Donuts die vertelt dat het gat in de Donut geen gat is, maar ook weer een kleine Donut met een gat er in, maar onze Donut is wel heel bijzonder, die heeft helemaal geen gat, je ziet hem niet, maar daarom is het de beste Donut die er is. Dat is toch magisch?

En zo heb ik alleen de eerste vijf minuten van de video van David Kirby beschreven. Kirby is een Amerikaans onderzoeksjournalist die tal van boeken op zijn naam heeft staan.