Complotdenken: waarom? (3)

Het lezen over complotten maakt dat mensen zich meer machteloos gaan voelen. Je gaat de toekomst minder positief zien, je kunt de overheid niet meer vertrouwen, overal zit wat achter. Aldus de Britse psychologe Karen Douglas. 

Ze suggereert ook dat complotdenken de drempel verlaagt naar grensoverschrijdend gedrag. “Als mensen merken dat anderen samenzweren en antisociale dingen doen, lijkt het ook oké om zelf de grenzen van wat mag op te zoeken. Als de wereld wordt bestuurd door een select aantal superrijke en corrupte mensen, waarom zou jij je dan aan de regels moeten houden?”

Volgens Douglas (geciteerd in: The enduring allure of conspiracies, Greg Miller, Knowable Magazine, 14 januari 2021) is het vrijwel onmogelijk om mensen die al langer in complotten geloven met argumenten van een andere mogelijkheid te overtuigen. Ze kunnen ook niet meer meerdere opties naast elkaar leggen.

Het is wat dat betreft net zoals bij wanen: het gaat niet meer om de feiten. Sterker nog: als iemand met andere feiten aan komt is dat een bewijs dat die persoon gemanipuleerd wordt of onderdeel uitmaakt van het foute kamp.. Of – in de termen van coronasceptische sites wat vriendelijker geformuleerd- op zijn minst ‘nog niet wakker is’.

Sekte: het kan niet niet waar zijn

Van sekten is bekend dat ze vaak sterk eschatologisch denken. Via ingewikkelde berekeningen (die ook weer op een associatieve manier plaatsvinden) wordt bijvoorbeeld het einde van de wereld berekend. Op 21 januari 2021 zal de wereld vergaan en de gelovigen (die zich doorgaans verzameld moeten hebben op een berg of een andere markante plek) zullen behouden blijven. Maar wat gebeurt er dan met de sekte als de datum niet blijkt te kloppen? Valt iedereen dan van zijn of haar geloof af. Nee, het wonderlijke is dat het veel sekteleden sterkt in hun geloof!

De Qanon-beweging had voorspeld dat de inauguratie van Joe Biden niet door zou gaan omdat er een massale volksopstand plaats zou vinden en dat Donald Trump voor zijn tweede termijn bevestigd zou worden. Dat is allemaal niet gebeurd. Zijn de Qanon-aanhangers nu massaal weggelopen? Daar is geen enkele aanwijzing voor. Het maakt dus voor complotdenkers niet uit of een bewering bewezen onwaar blijkt te zijn.

Je kunt het complotdenken dus o.a. herkennen aan de wijze waarop men met andere informatie om gaat. Als het zo is dat er meer bewijs van het tegendeel komt en men gaat des te sterker het eigenlijk benadrukken is dat een signaal dat je met een complottheorie te maken hebt.  

Complotdenken: waarom? (1)

Omdat de meeste feitelijke gegevens die we tegenkomen waar zijn, zijn we geneigd om allerlei gegevens voor waar aan te nemen. 

De kennis die je vroeger op school leerde was encyclopedische kennis. Af en toe werd er iets weggelaten of benadrukt.

In mijn geschiedenisboek stond dat Jan de Bakker in 1525 op de brandstapel ter dood was gebracht, in het Rooms-Katholieke geschiedenisboek stond dat niet. In dat boek stonden de Martelaren van Gorkum weer uitvoerig gedocumenteerd.  

Maar de meeste gegevens klopten. Van 1795 tot 1813 was de Franse tijd. Boedapest is de hoofdstad van Hongarije. En hoewel niemand van ons ooit in Antarctica is geweest nemen we allemaal aan dat het daar koud is.

We kunnen maar een klein beetje weten, de rest aan informatie moeten we maar accepteren. We nemen aan dat Boedapest de hoofdstad van Hongarije is, dat het in Antarctica koud en dat water bij 100 graden gaat koken. We hebben er ook geen behoefte aan om dat te controleren. Het zal allemaal wel waar zijn. De wereld wordt erg complex als we alles zelf zouden moeten uitzoeken.

Cognitieve snelkoppelingen

Omdat we van alles aannemen zet dat de deur ook open voor samenzweringstheorieën. We maken ‘cognitieve snelkoppelingen’. Die gebruiken we om snel te beslissen of we ergens iets aan hebben en of het de moeite waard is om ons daar verder in te verdiepen.

Hoe vaker je iets hoort, des te meer is het waar

Het ingewikkelde is dat als we iets vaker horen, dat we dan geneigd zijn om het méér waar te vinden, schrijft Nadia Brashier, neuropsycholoog aan Harvard University. Toen de Russische overheid duizenden berichten verspreidde over het feit dat de MH 17 door de Oekraïne uit de lucht was geschoten werkte dat net zoals bij ‘phishing’. Een aantal mensen bleek gevoelig voor dat bericht. En vervolgens kwamen er nóg meer berichten. Dat ze allemaal uit dezelfde bron afkomstig waren maakte niet uit. Als het verhaal zó vaak werd verteld moest het wel waar zijn.

Het feit dat we niet alles kunnen weten zet dus ook de deur open voor allerlei alternatieve theorieën. We vullen in wat we niet (meer) kunnen vatten. Op die manier maken we de wereld weer verklaarbaar.

De grootste piek in het complotdenken in de USA vond plaats in de jaren ’50. In de Tweede Wereldoorlog was duidelijk via de vijand was, maar daarna werd het ingewikkeld. De vroegere bondgenoot Rusland bleek nu de vijand te zijn: de Koude Oorlog.

Er is een interessant onderzoek gedaan over bijna een eeuw ingezonden brieven in de New York Times. Welke brieven hebben een complotlading? Op het moment zelf kun je dat nog niet zo goed meten, want soms denk je dat iets een complot is en dan blijkt het achteraf toch (deels) te kloppen. Een voorbeeld was het Watergate schandaal.

Als er in de geschiedenis te dicht bovenop staat kun je dus nog niet zo goed ‘meten’. Maar achteraf kun je goed reconstrueren wat een complotgedachte was en welke brieven op feitelijke informatie bleken te berusten. Rond 1950 was er sprake van een enorme piek aan ingezonden brieven in de New York Times die terug te voeren bleken te zijn op complotgedachten. Het was een instabiele periode met aan de ene kant wederopbouw en aan de andere kant nieuwe ontwikkelingen die de mensen angst inboezemden (zoals het gevaar van een kernoorlog).

Dat een Russische onderzeeër een nieuw virus in de USA aan land had gebracht was een voorbeeld van een samenzweringstheorie. Daar is achteraf geen enkel bewijs voor.

Complot en politieke voorkeur

Een vraag is een enquête luidde: “Ik denk dat er achter op het oog verschillende gebeurtenissen een geheime activiteit schuil kan gaan.” De mensen die antwoord gaven konden van 0 (helemaal onwaar) tot 100 (helemaal waar) antwoorden. Het bleek dat Amerikanen in het midden van het politieke spectrum laag scoorden. Ze geloofden niet zo in die geheime activiteiten.

Naarmate mensen zich meer op de uiteinden van het politieke spectrum bevonden waren ze ook eerder overtuigd van het bestaan van allerlei complotten. Daarbij waren de conservatieven (nóg) sterker overtuigd van allerlei samenzweringen dan de liberalen.

Die tweedeling laat zich in Nederland in politiek opzicht wat moeilijker vertalen. De liberalen zijn sterk individualistisch ingesteld. Ze willen een minimale overheid en vinden bijvoorbeeld dat het bezit van wapens een grondrecht is binnen de Amerikaanse samenleving. Deze groep wantrouwt tal van technologische ontwikkelingen, de farmaceutische industrie en de genetische modificatie van gewassen.

De conservatieven zouden vooral bedreigingen zien voor de eigen groep (dat kan de eigen etniciteit zijn, de kerk, het Amerikaanse volk dat bedreigd wordt). Het idee dat de hele wereld onder de macht van de VN komt te liggen (‘The Great Reset’), dat de uitkomsten van de Amerikaanse verkiezingen zijn vervalst door Italiaanse computers en dat ook de Paus (en volgens een deel van hen ook de Joden) daar een rol in spelen past binnen dit denken.

Samenzweringstheorieën zijn een manier om gebeurtenissen die (te) ingrijpend zijn weer te kunnen vatten. Ook al ervaar je dreiging, door je als groep bedreigd te voelen heb je toch het gevoel van meer controle.

Mede naar aanleiding van: The enduring allure of conspiracies, Greg Miller, Knowable Magazine, 14 januari 2021

De Fabeltjesfuik

Ik was al behoorlijk geschoold in het 'complotdenken'. Al maanden lang volg ik enkele sites die het hele covid-gebeuren als een complot zien. 

Die sites vinden trouwens het woord ‘complotdenken’ een vorm van ‘framing’. Het is een complot dat mensen dit ‘complotdenken’ noemen. De term ‘complotdenken’ is al jaren geleden bedacht door de CIA.

Waar deze mensen het over hebben is geen complot: het is juist de waarheid die toegedekt wordt. De Twin Towers zijn door de Amerikanen zelf opgeblazen en Obama bestelde zogenaamd pizza’s in een pizzarestaurant, maar het gaat om de kelder van dat restaurant: daar vindt op grote schaal kindermisbruik plaats door de elite (‘Pizzagate’). Bill Gates is daar ook bij betrokken en hij gaat nu aan de hele wereld zijn vaccin verkopen zodat iedereen een chip ingeplant krijgt die maakt dat die persoon geen eigen geweten meer heeft maar de opdrachten van Bill Gates volgt.

Ik verbaasde me een tijdje geleden dat een minister op het Binnenhof werd uitgescholden voor pedofiel. Maar door het bekijken van een aantal filmpjes begreep ik ook waar deze verdenking vandaan kwam. Als je een verantwoordelijke positie hebt in de politiek zit je natuurlijk ook in een pedofielen-netwerk. Zo schelden zegt trouwens vaak ook iets over de persoon in kwestie zelf.

Tineke viel bijna van de bank toen ze deze verhalen hoorde. Gelukkig heeft de bank een leuning, anders waren er ongelukken gebeurd. Voor mij was het nieuw nieuw, maar ik werd opnieuw getriggerd door deze ‘parallelle werkelijkheid’.

Zondag besteedde Arjan Lubach uitgebreid aandacht aan deze Fabeltjesfuik. “In de fabeltjesfuik heeft iedereen het idee dat je helemaal zelf kiest welk filmpje je gaat kijken. Mensen denken dus dat ze onderzoek aan het doen zijn als ze op YouTube zitten rond te klikken op video’s die een algoritme ze voorschotelt. Ze zitten in een nauwer tunneltje, maar hebben het gevoel dat ze zich juist heel breed oriënteren. Hoe langer mensen in die fuik zitten, hoe meer ze openstaan voor radicale ideeën die ze nog niet hadden,” legt Lubach uit.  

Ook mensen die demonstreren tegen coronamaatregelen zouden op die manier zijn beïnvloed. Ze denken dat ze er staan vanwege eigen keuzen, maar ze hebben zich laten beïnvloeden door de algoritmen van Facebook en You Tube die daar hun geld mee verdienen (‘hoe meer kliks, des te meer reclame’).

“Als er straks ergens op basis van die complotten geweld uitbreekt, of nog erger, een burgeroorlog, dan is dat indirect een gevolg van het verdienmodel van die internetbedrijven,” aldus Arjan Lubach.

Zie: https://www.youtube.com/embed/FLoR2Spftwg

Uiteraard werd er na afloop van de uitzending gehakt gemaakt van Arjan Lubach. Hij is spreekbuis van de pedo-elite en is aan handen en voeten gebonden aan Kajsah Ollongren die weer is betrokken bij het ontwikkelen van het vaccin door Bill Gates. 
Hoe zat het ook alweer met dat associatieve denken?  

Van kritisch denken naar complotdenken

Waar eindigt het hyperkritisch denken en begint de complottheorie? Willem Engel (van Viruswaarheid) ziet zichzelf als een hyperkritisch denker. Janet Ossebaard hield zich jarenlang bezig met graancirkels, maar ze houdt zich nu bezig met het complot achter de corona-crisis. Daarin spelen Bill Gates en de 5G masten een belangrijke rol.

Is Maurice de Hond een complotdenker? Ik vind van niet. Hij stelt kritische vragen. Er zijn mensen die vinden dat hij té kritisch is. Maar het zijn wél vragen die je als onderzoeker mag stellen. De wereld is te complex om alleen de experts zoals immunologen en virologen aan het woord te laten.

Is huisarts Rob Elens een complotdenker? Hij meent zijn eigen methode te hebben om corona-patiënten te kunnen genezen. Negen van zijn patiënten herstelden van corona na een toediening van hydroxychloroquine, drie dagen azitromycine en vier dagen zink orotaat. Daarna werd hem verboden om deze combinatie nog langer voor te schrijven.

Met negen genezen patiënten kun je inderdaad niet claimen dat dit hét medicijn is tegen covid-19. De meeste mensen genezen spontaan van corona. Maar aan de andere kant is ook niet goed uitgezocht wat het effect is van deze combinatie op de ontwikkeling van het virus. Plat gezegd: Elens kreeg de kans niet. Daar kun je wantrouwend van worden en dan is een complottheorie zómaar geboren. Maar wie de recente reacties van Elens leest op onderzoek dat elders is gedaan naar het recept dat hij voorschreef ziet dat hij gewoon kritische vragen stelt. Dat is géén complottheorie.

Net zoals bij de overgang van feitelijk denken naar wanen en hallucinaties is er sprake van een geleidelijke overgang van hyperkritisch denken naar complotdenken. Je kunt je ook voorstellen dat mensen – naarmate ze zich minder gehoord voelen – zich meer in de richting van complotdenken gaan bewegen.

Janet Ossebaard was mede-eigenaar van een succesvol vertaalbureau. Toen zag ze in Drenthe een graancirkel en ze was meteen ‘verkocht’. Ze stopte met het vertaalbureau en ging zich helemaal wijden aan graancirkels. Een onderzoeker is benieuwd naar wat mensen bezig houdt die zo geïnteresseerd zijn in graancirkels en aliens. Tijdens een bijeenkomst maakt hij aantekeningen. Daarmee was er een complot geboren. De Binnenlandse Veiligheidsdienst was binnengedrongen in de club en daarmee waarschijnlijk ook de CIA.

Je ziet hier een duidelijke overeenkomst met de man in het restaurant die ik ooit beschreef. Hij ziet dat de buurman een mes pakt en weet dan opeens zeker dat die restaurant-ganger het op hem voorzien heeft. En dat terwijl hij gewoon zijn biefstuk wilde snijden... Alleen komt die verklaring niet meer bij hem op. Het heet in de psychologie een betrekkingsidee. Daar begint de pathologie: je denken raakt in een tunnel. Andere verklaringen zijn niet meer mogelijk. 

Een interviewer van dagblad de Stentor die Ossebaard een kritische vraag stelt krijgt vervolgens een permanente stroom van kritiek en persoonlijke aantijgingen van haar volgelingen over zich heen. Het gaat zó ver dat hij de politie inschakelt. Maar Ossebaard blijft bij haar standpunt. “Iedereen weet dat de media ons voor de gek houden.” Iedereen dus. Behalve… Er is nog maar eentje die het niet weet, dat is die journalist. Dat is een tweede kenmerk van complotdenken: het splitten. Het is zwart-wit.

Het complotdenken rond covid-19 neemt steeds grotere vormen aan. Met het vaccin dat ons straks verplicht wordt ingespoten wordt er een microchip in het oor geplaatst waardoor het 5G netwerk ons allerlei boodschappen zal influisteren. Waar ligt de grens tussen realistisch kunnen denken en het bizarre denken?

Tegelijkertijd leert de geschiedenis ook dat niet alle complotdenken onzin is. Het Watergate-schandaal was nooit aan het licht gekomen als er geen mensen aan een complot hadden gedacht. Zeker in een wereld die wordt beheerst door allerlei vormen van technologie waar de gewone mens geen grip op heeft kunnen er ook dingen gebeuren die we niet op tijd signaleren. Kritisch denken op zijn tijd kan geen kwaad. 

Coronasektarisch denken (6)

Dan maar weer verder met het rijtje. Welke kenmerken en ontwikkelingen zien we bij groepen die achter de corona-maatregelen een doelbewust plan zien om de wereld op zijn kop te zetten? 

6. De groep gaat steeds fundamentalistischer denken. Het relativeren van standpunten wordt steeds lastiger. Inbreng van anderen die niet past binnen het eigen denken wordt al dan niet vriendelijk afgeserveerd. Daar staan de coronasceptische blogs vol mee. Alleen het nieuws dat past in het eigen denkraam is betrouwbaar.

Jaap van Dissel was maanden lang onbetrouwbaar, maar nu heeft hij het opeens goed gezien, want hij zegt ook dat wetenschappelijk niet bewezen kan worden dat mondkapjes effectief zijn.Opmerkelijk is de verschuiving: eerst is alle wetenschap gemanipuleerd en nu opeens wordt een wetenschappelijk argument geroemd, want het komt goed uit. Als voorbeeld de mogelijke verplichting tot het dragen van een mondkapje. Daarbij wordt zelfs verwezen naar het moeten dragen van een Jodenster onder de nazi’s. Dat wordt het wel wrang als je weet dat er onder de demonstranten in Berlijn ook naar schatting drieduizend neo-nazi’s meeliepen.

7. Censuur is een onderdeel van het sektarisch denken. Andere meningen vormen immers een bedreiging. Een ‘sektarische’ krant wordt volgeschreven door de eigen leden (geen ingezonden brieven), een ‘sektarisch blog’ geeft geen reactiemogelijkheid. De meeste coronasceptische blogs geven nog wel een mogelijkheid tot reactie, bij het blog Viruswaarheid is dat niet het geval. Maar niet welgevallige informatie wordt wel zoveel mogelijk geweerd. Opmerkelijk is bijvoorbeeld – in verband met de mondkapjes – dat de uitkomst van een onderzoek door het het bureau Aersmash in Staphorst wordt genegeerd. Dat onderzoek is natuurlijk ‘fake’ want ieder weldenkend mens kan al lang al weten dat mondkapjes niet werken. Daar hoef je dus ook geen onderzoek naar te doen. Het virus is niet gevaarlijk, de mondkapjes zijn dat wel.

8. Toename van paranoïde denken. Het is wij tegen de rest van de wereld. Alles wat de wereld doet en wat niet door ons bedacht is, is verdacht. Mensen buiten de eigen groep hebben geen goede bedoelingen. Ze zijn misleid óf ze hebben zelf een vooropgezet plan bedacht om de wereld onder controle te brengen en het leven van de groep onmogelijk te maken. “Het gaat in de corona pandemie-hoax helemaal niet om gezondheid of veiligheid, maar om de oprichting van een communistische ‘Nieuwe Groene Wereld Orde’, die mogelijk wordt gemaakt door de op het WEF in Davos afgesproken ‘Grote Reset’, die begint de vernietiging van de ‘oude’ economie, waardoor vele honderden miljoenen mensen werkloos zullen worden en in armoede zullen worden gestort.” Als je weet dat dat er achter zit heb je het plaatje compleet: alles past in deze puzzel. Ook de Paus doet inmiddels mee. “Paus Franciscus is al jaren een groot voorstander van zo’n marxistische wereldregering, waarin de soevereiniteit en grenzen van alle landen zijn afgepakt, en die de welvaart op de aarde moet gaan herverdelen. Nu heeft hij zich dus ook achter het grote doel van de globalisten om de hele wereldbevolking verplicht te vaccineren geschaard.”

9. Het framen van verkeerd gedrag door er toch iets goeds van te maken. In sektes zie je bijvoorbeeld dat seksueel grensoverschrijdend gedrag wordt goedgepraat, bij andere vormen van sektarisch gedrag dat bedreiging en geweld vanuit de groep worden gelegitimeerd.

10. Vaak is er sprake van een wonderlijk eigen taalgebruik, dat op den duur alleen maar verstaanbaar is voor de eigen leden. Vaak worden er moeilijke en abstracte woorden gebruikt. Soms worden er zeer exacte gegevens vermeld (“bij 3,072 % van de bevolking is vastgesteld dat…”). Dit is binnen het sectarisch denken vaak een vorm van schijn-exactheid. Mensen die kritische vragen stellen worden overdonderd met deze vormen van desinformatie.

In de discussie over Corona tekenen dezelfde principes zich af. De standpunten verharden zich. In plaats van met elkaar samen te werken worden 'partijen' over en weer verdacht gemaakt. 

Coronasektarisch denken (1)

Angst doet vreemde dingen met mensen. In je angst ga je dingen zien die er niet zijn. Er bestaat een glijdende schaal waarbij mensen uiteindelijk in hun eigen angst gaan geloven. Ze creëren hun eigen waarheid. 

Beruchte voorbeelden zijn te vinden in de wijze waarop sekten zich ontwikkelen. Wat vaak begint als een goed initiatief heeft uiteindelijk desastreuze gevolgen. Bij Jonestown en bij de Branch Davidians zagen we dat de leiders steeds extremer werden in hun standpunten. Alles wat anderen deden was verdacht. Mensen die vragen stelden werden geëxcommuniceerd. Uiteindelijk leidde het optreden van zowel Jim Jones als van David Koresh tot de dood van honderden volgelingen.

Kenmerken van sekten

Sekten hebben een groot aantal kenmerken. Die ga ik hier niet noemen, want dat zou een aparte serie worden. Ik heb destijds uitgebreid de ontwikkelingen binnen de twee bovengenoemde sekten gevolgd en daar zat steeds weer een bepaald patroon in. Het begon met een charismatische leider die veel aan het woord was en allerlei andere mensen om zich heen verzamelde: de volgelingen. Maar daarmee is een groep nog allerminst een sekte. Dat gebeurt als de leider steeds exclusiever gaat denken en zijn volgelingen daar in meeneemt. Over de persoonlijkheid van een sekteleider zou je ook nog een boek kunnen schrijven. In ieder geval zijn er bij sekteleiders narcistische en theatrale kenmerken herkenbaar.

  1. Sekten vormen steeds meer een gesloten groep. Sektarisch denken is iets anders: de volgelingen zijn vrij, maar de standpunten liggen vast. Er is één waarheid, en die is aan een beperkt aantal mensen geopenbaard. Dat zijn de mensen die ‘meer’ hebben dan de ander. Ze weten dingen die anderen (nog?) niet weten.

2. Bij het sektarisch denken hoort dat er exclusieve claims op de waarheid worden gedaan. De leider heeft de waarheid in pacht: hij weet hoe de wereld in elkaar zit. Dankzij zijn charisma blijven de mensen hem volgen. Maar omdat hij het zo goed weet staat hij niet meer open voor meningen van anderen. Het gevolg is dat de groep ook exclusiever gaat denken.

3. Een volgende stap is het oordeel over anderen. Het gaat hierbij om waarde-oordelen. De deskundigheid van anderen wordt niet serieus genomen. Immers: de leider weet het beste hoe het zit. En als anderen die waarheid niet delen zijn ze ‘zo ver nog niet’, ‘ze zijn dom’, ‘ze weten niet hoe het allemaal in elkaar zit’.

4. Het betichten van andersdenkenden van kwade opzet, van manipulatie is dan niet vér meer. De ander amoreel, destructief, mentaal ziek. Ik weet ook wel dat kwade opzet en manipulatie voor komen, maar een kenmerk van sektarisch leiderschap is dat de bewijzen schaars zijn. Mensen worden verdacht gemaakt zonder dat de leider of de groep dat met bewijzen kan staven. Het is zo omdat het zo is. En al die losse gegevens worden in een groter geheel geplaatst: het gaat allemaal hard naar de ondergang (eschatologisch denken: de eindtijd).

5. Opmerkelijk is ook de grote mate van associërend denken. Van het één komt het ander. Alles wordt aan alles gelinkt. Toeval bestaat niet: alles heeft een reden.

6. Daar hangt mee samen dat de groep fundamentalistischer gaat denken. Het relativeren van standpunten wordt steeds lastiger. Inbreng van anderen die niet past binnen het eigen denken wordt al dan niet vriendelijk afgeserveerd. “Hij bedoelt het misschien goed, maar hij snapt het nog steeds niet.”

7. Censuur is een onderdeel van het sektarisch denken. Andere meningen vormen immers een bedreiging. Een ‘sektarische’ krant wordt volgeschreven door de eigen leden (geen ingezonden brieven), een ‘sektarisch blog’ geeft geen reactiemogelijkheid.

8. Toename van paranoïde denken. Het is wij tegen de rest van de wereld. Alles wat de wereld doet en wat niet door ons bedacht is, is verdacht. Mensen buiten de eigen groep hebben geen goede bedoelingen. Ze zijn misleid óf ze hebben zelf een vooropgezet plan bedacht om de wereld onder controle te brengen en het leven van de groep onmogelijk te maken.

9. Het framen van verkeerd gedrag door er toch iets goed van te maken. In sektes die je bijvoorbeeld dat seksueel grensoverschrijdend gedrag wordt goedgepraat, bij andere vormen van sektarisch gedrag dat bedreiging en geweld vanuit de groep worden gelegitimeerd.

10. Vaak is er sprake van een wonderlijk eigen taalgebruik, dat op den duur alleen maar verstaanbaar is voor de eigen leden. Vaak worden er moeilijke en abstracte woorden gebruikt. Soms worden er zeer exacte gegevens vermeld (“bij 3,072 % van de bevolking is vastgesteld dat…”). Dit is binnen het sectarisch denken vaak een vorm van schijn-exactheid. Mensen die kritische vragen stellen worden overdonderd met deze vormen van desinformatie.

In de discussie over Corona tekenen dezelfde principes zich af. De standpunten verharden zich. In plaats van met elkaar samen te werken worden 'partijen' over en weer verdacht gemaakt.