Complotdenken en pathologie

Waar eindigt het 'normale' denken en wordt het (psycho-) pathologie? Dat is altijd een spannend verhaal met tal van ethische-, psychologische en politieke kanten. Dat geldt als je het hebt over persoonlijkheidsstoornissen, maar ook als je nadenkt over waarneming. Waar wordt de grip op de werkelijkheid zó diffuus dat het contact met de werkelijkheid zoek raakt?

Die vraag intrigeert mij al anderhalf jaar als het gaat om de discussie over de gevolgen van corona. De één meent dat er een pandemie gaande is die erg gevaarlijk is, de ander denkt dat er een complot gaande is en dat deze pandemie al van tevoren is gepland om de wereldbevolking onder (digitale) controle te krijgen, een derde meent dat covid-19 slechts een gewoon seizoensgriepje is. Deze groep voegt zich gemakshalve vaak bij de tweede genoemde groep: het plan om de wereld onder controle te krijgen.

Student Abbie Richards (destijds in Wageningen) vond het complottheorieën interessant maar ook volkomen onoverzichtelijk. Ze besloot orde in de chaos te scheppen door die chaos te systematiseren. Binnen enkele weken werd haar ‘model’ gevolgd over de hele wereld. Ze noemde het model: ‘De gevarendriehoek van de complottheorieën’.

  1. Onderaan het model staan ideeën over complotten die uiteindelijk waar blijken te zijn. Bijvoorbeeld: de auto-industrie sjoemelt met gegevens over uitlaatgassen. Of: de belastingdienst profileert op etniciteit. Dergelijke theorieën zijn er legio en helaas blijken de verdenkingen (vaak na enige tijd) terecht te zijn. Deze ideeën hebben dus een hoog waarheidsgehalte.

2. De tweede fase zijn die van de speculaties waarvan niet bewezen is dat ze waar zijn. Denk aan de dood van Brian Epstein. Volgens nogal wat Amerikanen heeft hij geen zelfmoord gepleegd, maar hij is vermoord, omdat hij anders uit de school zou klappen en er meer vooraanstaande mensen voor de rechter zouden moeten verschijnen. Het zou waar kunnen zijn, maar totnutoe is er geen bewijs.

3. De derde groep wordt gevormd door theorieën die ver van de werkelijkheid staan, maar die weinig schade berokkenen aan de samenleving. Abbie Richards noemt het sprookjesverhalen die met de realiteit weinig van doen hebben. Zo zou er een zangeres uit een groep stiekum vervangen zijn door een andere zangeres. En prins Charles zou in zijn vrije tijd als vampier rondzwerven.

4. De volgende stap is de ontkenning van de werkelijkheid. De publieke consensus op het gebied van wetenschap, geneeskunde en geschiedenis wordt niet meer geaccepteerd. Denk bijvoorbeeld aan de groep mensen die wetenschappelijke uitkomsten per definitie wantrouwt. Ook al is er zeer massaal concensus dat covid-19 een gevaarlijk virus is, deze mensen blijven het zien als een normaal seizoensgriepje waarvoor geen enkele maatregel of vaccinatie nodig en gewenst is. Hier vallen ook mensen onder die zeggen dat het virus niet bestaat, omdat het nooit is geïsoleerd. Volgens Richards horen hier ook de mensen bij die zeker weten dat HCQ, Ivermectine en Vitamine D iedereen tegen het virus kunnen beschermen (en dat vaccins dus overbodig zijn).

5. De vijfde stap is het ‘point of no return’. Een geheim genootschap van rijken en vrijmetselaars is er op uit om de gehele wereld onder controle te brengen. Daarbij komen de meest wonderlijke beweringen over netwerken van pedofielen, de verwijdering van de pijnappelklier bij kinderen, het drinken van bloed van kinderen enzovoorts voorbij. Ik las op een site dat er inmiddels 800.000 kinderen vermist zijn die allemaal ten prooi zijn gevallen aan mensen als Joe Biden, Bill Gates en de familie Rothschild.

Volgens Abbie Richards komt deze theorie uiteindelijk altijd uit bij de Joden. En die teksten zijn dan gebaseerd op de Protocollen van Sion, een mythisch boek van meer dan een halve eeuw geleden, ontstaan uit de Russische anti-semtische propaganda van de 19e eeuw. 

Drang naar samenhang (3)

Corona creëerde - voor onze generatie - een totaal nieuwe toestand waar we niet op voorbereid waren. We konden dus ook niet terugvallen op 'situatieschetsen' uit het verleden. Aldus hoogleraar cognitieve psychologie Rolf Zwaan. 

Er waren wel mensen die zich enigszins hadden voorbereid. Zo waren er tal van virologen en immunologen die meenden dat er niet aan een pandemie viel te ontkomen, o.a. door het vele reisgedrag van mensen. Als er eenmaal ergens een nieuw virus ‘los zou breken’ zou dat binnen de kortste keren de alle uithoeken van de aarde kunnen bereiken. Maar voor de gemiddelde Nederlander was dat een ‘ver van mijn bed-show’. Het zou allemaal wel meevallen, dat soort verhalen hoorden bij de Science Fiction. Bovendien was er inmiddels zóveel kennis in de medische wereld dat het virus wel op tijd tot staan zou kunnen worden gebracht. Kijk maar naar het dodelijke ebola: dat bleef ook geïsoleerd binnen Afrika.

Wat daarbij vergeten werd is dat de meeste Afrikanen het geld niet hebben om de wereld rond te reizen. Als je kijkt naar de frequenties van de luchtlijnen over de wereld zie je hoe een nieuw virus zich heel snel via reizigers (vooral van oost naar west vv boven het noordelijk halfrond) over de hele wereld kan verspreiden. De pest deed meer dan een jaar over de verspreiding over (alleen) Europa, nieuwe virussen kunnen zich binnen enkele weken over de hele wereld verspreiden. 

Plotseling kwamen er alarmerende berichten uit Bergamo in Noord-Italië. Een voetbalwedstrijd van de plaatselijke voetbalclub geldt daar als ‘biologische bom’ waardoor binnen enkele weken duizenden inwoners besmet raken met corona. Toch gaat de stad niet in lock-down, want de overheid wil de econoimie draaiende houden. Er sterven die eerste maand meer dan duizend mensen aan corona. De druk op de ziekenhuizen en begraafplaatsen is zó groot dat er legertrucks worden ingezet.

Kleinzoon Stefano (18 jaar) is verdrietig. Zijn beide opa's en oma's zijn overleden. „Voor mij, en voor velen van mijn generatie, zijn ze een baken, een houvast", vertelt hij met tranen in zijn ogen. „In Italië heb je een uitdrukking: als een oudere overlijdt dan verbrandt er een bibliotheek. Hier in Bergamo is een hele reeks aan bibliotheken verbrand. Een hele generatie is weggevaagd.’’

Hoe alarmerend ook, in Nederland is er dan nog geen sprake van paniek. Sterker nog: de eerste verhalen dat het allemaal wel meevalt in Bergamo doen al snel de ronde. De legertrucks zouden zijn ingezet om de lock-down politiek af te dwingen. Dat bericht was o.a. te lezen op de site van Viruswaarheid. Daarmee komt het verhaal van Professor Zwaan weer om de hoek kijken.

Als informatie te nieuw en te groot is en we ons niet kunnen baseren op eerdere ervaringen, dan ontstaan er gaten in ons denken. We kunnen het allemaal niet bevatten. We gaan die gaten opvullen met andere verklaringen. Op die manier proberen we weer samenhang te creëeren. 

Complotdenken en persoonlijkheid (6)

Mensen ontwikkelen in de loop van hun ontwikkeling schema's hoe de wereld in elkaar zit. Een voorbeeld is de zogenaamde 'sociale interpretatie'. Kun je andere mensen vertrouwen, of zijn ze per definitie niet te vertrouwen? Dat geldt ook voor de kijk op de wetenschap. 

Volgens professor Bastiaan Rutjens kleurt deze overtuiging de manier waarop je verklaart wat er in de wereld gebeurt. ‘Als jij bijvoorbeeld gelooft en vertrouwt in objectieve wetenschap, kun je ook sneller een verklaring zoeken bij die wetenschap. Dat voelt dan prettig en past in je straatje. Maar als je niets weet over wetenschap, deze vooral als de elite en establishment ziet waar jij niet toe behoort, dan kijk je niet vol vertrouwen naar de website van bijvoorbeeld de RIVM. Dan ga je op zoek naar alternatieve bronnen en andere verklaringen.’

Urk

Bij mensen die wetenschappelijke uitkomsten wantrouwen zie je ook vaak dat ze anti-establisment zijn. Om een voorbeeld te noemen: dat lijkt mij nogal eens het geval bij de inwoners van Urk. Ze zeggen zelf trouwens nog steeds ‘op Urk’, want Urk is in hun ogen nog altijd een zelfstandig eiland. En van de overheid hebben ze alleen maar problemen te verwachten. Eerst wordt het IJsselmeer dicht gegooid. Dan verzinnen ze een oplossing om alsnog op zee te vissen. En vervolgens stapelt de ene maatregel zich op de ander om hen alsnog in hun broodwinning aan te tasten. Met die overheid willen ze niets te maken hebben.

Op corona-sceptische sites wordt Urk gezien als hét voorbeeld voor Nederland. Het kleine Gallische dorpje dat zich verzet tegen de overmacht van de Romeinen. Nergens is namelijk de vaccinatiegraad zó laag als op Urk. Het was ook de plaats waar een testlocatie van de GGD in brand werd gestoken.

Er wordt beweerd dat de lage vaccinatiegraad te maken heeft met de kerkelijke achtergrond van de Urkers. Dat speelt mee, met name bij leden van de de Oud Gereformeerde Gemeente op Urk. Maar in andere dorpen met een vergelijkbare kerkelijke achtergrond ligt de vaccinatiegraad aanzienlijk hoger. En in onkerkelijke plaatsen zoals Rotterdam en Den Haag weer lager.

Ik vermoed dan ook dat het wantrouwen tegen alles wat als opgelegd door de overheid wordt ervaren een rol speelt bij de lage vaccinatiebereidheid op Urk. Dat is niet zozeer een kwestie van kerkelijke achtergrond, maar van sociale interpretatie.

Bij mijn dienstkeuring waren ook een aantal jonge Urker vissers die gekeurd moesten worden. Stoere mannen die nergens bang voor leken te zijn. Twee van hen vielen flauw bij de prik. Speelt die angst nu ook nog een rol? Daar hebben we dan in de zorg het naaldangstprotocol voor.... 

Complotdenken en persoonlijkheid (5)

‘Als ergens complotdenken ontstaat is er altijd sprake van een grote complexe gebeurtenis waarin meer factoren een rol spelen en er niet één duidelijke oorzaak is aan te wijzen of oplossing om herhaling te voorkomen’. Aldus psycholoog Bas Rutjens. 

Het viel mij destijds op hoezeer het complotdenken gevoed werd door 9/11. Dit was zó’n bizarre gebeurtenis, we hadden ons nooit voor kunnen stellen dat zoiets zou kunnen gebeuren. En ja hoor, daar ontstonden de complottheorieën.

C0mplottheorieën (anderen zeggen: samenzweringstheorieën) waren er altijd al. Zo waren het in de tijd van de pest de Joden die achter deze zeer gevaarlijke ziekte zaten.

Ze waren er in de 20e eeuw tijdens de Spaanse griep. Ze waren er ook toen de eerste mens op de maan landde, maar dat was minder bedreigend. En in Nederland ontstonden tal van complottheorieën na de Bijlmerramp. En later ook weer rond vlucht MH 17.

Kijk je naar de weblogs van complotdenkers (ik heb een hele reeks gevolgd), dan zie je ook nog eens een lijn ontstaan. De ontkenners van 9/11 (het was een actie van de Amerikanen zelf) zijn vaak ook degenen die niet geloven dat vlucht MH 17 door de Russen uit de lucht is geschoten. De Amerikaanse overheid is ‘the bad guy’, maar the good guy (de Russen) krijgt tóch overal de schuld van. Oftewel: een gevalletje ambitendentie: de één zit helemaal goed, de ander zit helemaal fout.

Overal zit een vooropgezet plan achter, maar dat wordt geheim gehouden. En dat verbindt dan weer degenen die AIDS ontkenden als een gevaarlijke epidemie met degenen die mensen dat dit vliegtuig (met tientallen AIDS-deskundigen) moest worden neergeschoten omdat er een geheim rond AIDS onthuld zou worden. En als je deze mensen met elkaar verbindt zie je ditzelfde denken ook weer rond covid-19.

Vanaf ons tweede jaar heeft alle angst te maken met controleverlies

Vanaf twee jaar heeft alle angst te maken met controleverlies. Dus als je ergens geen grip op hebt probeer je de controle terug te krijgen. Zo ontstaat bijvoorbeeld couterfobisch gedrag: opzoeken waar je bang voor bent. Alles te weten willen komen over spinnen, want als je alles weet ben je niet meer bang. Alles te weten komen over tornado’s, want als je alles weet kunnen ze je niet meer overvallen. Eindeloos in medische encyclopedieën zoeken naar mogelijke ziekten, want als je alles weet word je niet meer zo overvallen.

Als iets te groot is voor ons denken gaan we dus juist extra op zoek naar oorzaken. ‘Je wilt zo’n gebeurtenis in de toekomst graag kunnen voorspellen en voorkomen, terwijl de werkelijkheid weerbarstig is en zich moeilijk laat vangen in een simpel causaal schema’, aldus professor Rutjens.

Een virus is onvoorspelbaar. Je ziet niet aan iemand dat hij besmettelijk is. Terug naar Professor Rutjens: ‘Een complottheorie maakt de wereld voorspelbaar. Als je de boosdoener aan kunt wijzen, iemand die achter de schermen aan de touwtjes trekt, dan weet je waar het kwaad zit. Het zit niet in dat virus, maar in die samenzwering van een aantal machtige mannen en vrouwen die wereldwijd aan de touwtjes trekt. het voorspelbaar. Die presenteert bijvoorbeeld een sinistere samenzwering die aan de touwtjes trekt. Dan weet je wat je moet doen, namelijk die samenzwering vernietigen.’

Een tweede kant van het ontstaan van complottheorieën noemt Rutjens de persoonlijke morele of ideologische overtuiging of idee over hoe de wereld in elkaar zit. Als je van nature wantrouwend bent (o.a. als gevolg van de sociale interpretatie: ‘alle witte mensen zijn tegen mij’, ‘jeugdzorg is er alleen om mijn kinderen af te pakken’, ‘dokters zijn alleen maar uit op geld‘) zie je achter een gebeurtenis altijd een verstopte oorzaak. Je zoekt dus een verklaring die bij jouw emotie past.

Als je het volste vertrouwen hebt in de wetenschap zoek je verklaringen in een wetenschappelijk model. Als je denkt dat de wetenschap gestuurd wordt door een onbetrouwbaar establishment trek je je van die uitkomsten niets aan. Je gaat op zoek naar 'alternatieve feiten'. 

Complotdenken en persoonlijkheid (7)

Volgens een bijdrage in de Volkskrant zouden de personen die door Filémon worden geïnterviewd veel kenmerken vertonen van narcisme en paranoïde trekken hebben.

De vraag is: zijn die mensen representatief voor ‘de gemiddelde complotdenker’? Dat denk ik niet. Het is het topje van de ijsberg: het zijn de mensen die boven komen drijven op sociale media. Het zijn gedreven mensen die er ook wel van lijken te genieten om veel aandacht te krijgen.

Complotdenken?

Er is discussie over de vraag of je het wel complotdenken moet noemen. De complotdenkers vinden zelf dat ze geen complotdenker zijn. Dat is één van de eerste kenmerken van complotdenkers. Het is geen complot, het is de werkelijkheid.

Ik noem het toch maar complotdenken. Complotdenken is een theorie of opvatting dat een bepaalde gebeurtenis, ontwikkeling of toestand op sociaal, politiek of economisch gebied het resultaat is van een samenzwering. Hoe je het ook wendt of keert: ik hoor steeds weer zeggen dat er achter covid-19 een plan zit. Het plan is in Davos bekokstoofd en wordt nu uitgerold. Of het nu waar is of niet: achter de pandemie wordt een plan gezien. En dat is het kenmerk van een complottheorie.

Eerder heb ik de levensloop gevolgd en bestudeerd van enkele buitenlandse complotdenkers, zoals David Icke, Andrew Wakefield, Vernon Coleman, Wolfgang Wodarg, Luis de Benito, Heiko Schöning en Didier Raoult.

Gemeenschappelijke kenmerken

  1. Wat bij hen allemaal opvalt is dat de beweringen rond complotten niet uit de lucht komen vallen. Zo beweert David Icke al decennia lang dat de Joden zelf in de 19e eeuw het antisemitisme hebben aangewakkerd om daarmee een eigen staat te legitimeren. En later dat 9/11 door de Amerikanen zelf is geensceneerd om over de hele wereld beperkende maatregelen uit te kunnen rollen.

2. Wat ook opvalt is dat deze heren (waarom zijn het allemaal heren?) hun eigen mediakanalen hebben georganiseerd. Bijvoorbeeld eigen uitgeverijen, een eigen imperium aan wetenschappelijke verenigingen of een eigen TV-kanaal. Vernon Coleman heeft een eigen uitgeverij. Didier Raoult heeft een stevige vinger in de pap bij het controleren van zijn eigen onderzoeken: de peer reviews worden door eigen medewerkers gedaan.

3. De heren dichten zichzelf ook allerlei bijzondere gaven toe; ze zijn experts of ze worden als zodanig op een voetstuk gezet. Van Heiko Schöning wordt gezegd dat hij hoogleraar is, hij beweert zelf dat hij arts is (hij zit in het bestuur van een alternatieve artsenvereniging). Hij schijnt wel enige tijd medicijnen te hebben gestudeerd, maar daarna werd hij directeur van een bedrijf in medische hulpmiddelen dat failliet is gegaan.

4. Wat ook opvalt is dat de heren snel verbanden leggen en conclusies kunnen trekken, waarbij de onderbouwing nauwelijks wordt genoemd. Ze hameren ook voortdurend in lange monologen op hetzelfde aambeeld. Je zou kunnen zeggen dat ze goed zijn in het bedenken van snelle associaties. Toen ik hen in discussies volgde viel me op hoeveel stelligheden ze met elkaar in verbinding weten te brengen.

5. Qua opvattingen is er sprake van een grote mate van vasthoudendheid. Een eenmaal ingenomen visie wordt niet meer losgelaten. Ook als er tientallen bewijzen zijn dat iets toch anders in elkaar zit worden er door de heren geen vragen gesteld of hun hypothese wel juist is geweest. HCQ is nog steeds hét medicijn dat covid-19 kan voorkomen.

6. Voor zover de heren in het wetenschappelijk onderzoek aan het werk zijn gebleven vallen de voortdurende aanvaringen met beroepsverenigingen en instituten op. Sommigen hebben tal van schorsingen op hun naam staan. Zelf wijten ze dat aan de gevestigde macht. Ze zien zichzelf als onafhankelijke denkers die zich daarmee niet geliefd maken bij collega’s. Icke en Wodarg waren vroeger actief in groene linkse bewegingen, maar nu die stromingen meer dominant zijn geworden zijn ze juist opgeschoven naar de rechterflank van de politiek.

Deze heren zijn niet representatief voor de hele beweging. Maar als ik hun overeenkomsten bekijk zijn ze allemaal Einzelgängers met een bepaald charisma. Ze geven graag leiding maar samenwerking met anderen lijkt lastiger te verlopen. Ze botsen tegen de gevestigde orde. Ze lijken ook te genieten van alle aandacht die ze in hun 'onderpositie' van de eenzame strijder weten te verkrijgen. Dat zal nog lastig worden als covid-19 voorbij gaat... 

Complotdenken en persoonlijkheid (2)

In het vorige blog werden vier karakteristieken van het complotdenken genoemd. Mensen die in complotten denken a) ontkennen per definitie dat ze complotdenkers zijn. b) Ze zijn geneigd om 'overal iets achter te zoeken' (niets is wat het lijkt). c) Ze neigen naar simplificaties: één oorzaak heeft één gevolg. d) En ze houden strak vast aan hun mening, ook al komen er nieuwe gegevens aan het licht. 

e) Een vijfde kenmerk van complotdenkers is dat ze als het ware een ingebouwd wantrouwen hebben tegen de wetenschap. Ze vertrouwen meer op hun gevoel dan op de feiten.

Zo reageerde een woordvoerder van de site Vaccinvrij op kritiek op de onderbouwing van hun gegevens 'dat het nu eenmaal zo is zoals wij dat voelen'. Daarom hoefde er ook geen rectificatie te komen. 

f) Complotdenkers staan van nature wantrouwend tegenover de overheid. Als de overheid met een plan komt is dat meteen al verdacht. ‘Er zit vast iets achter’. Eerder heb ik daarover geschreven in het kader van de zogenaamde sociale interpretatie. Wat van de overheid komt kan nooit goed zijn. In de afgelopen jaren zijn daar de (gevestigde) media bij gekomen. Ook al geldt binnen de journalist de regel van hoor en wederhoor, van feitencheck vooraf en van mogelijkheid tot correctie achteraf: de media zijn niet te vertrouwen.

Er is alle reden voor om zowel de media als de overheid en de wetenschap kritisch te volgen. In democratische landen kan dat ook gewoon zonder dat je in de gevangenis belandt.

Als je echter alles wat vanuit de wetenschap, de overheid en de journalistiek per definitie als verdacht ziet maak je een denkfout. Je vervangt de ene waarheid door de andere. Het is bewezen wordt vervangen door ‘het is niet bewezen’. Het toetsen van de waarheid is daarmee onmogelijk geworden. omdat je niet meer gelooft dat het mogelijk is om die waarheid te toetsen. Immers: alles wat met wetenschappelijke onderbouwing te maken heeft is ook al verdacht.

g) Complotdenken breidt zich steeds verder uit. Steeds weer word je je bewust van nieuwe gevaren en als je dat zelf niet ontdekt ontdekt een ander het wel voor jou. Het begint vaak met een kleinere aanleiding (een medicijn is niet te vertrouwen, het is mogelijk dat electriciteit schadelijk is voor sommige mensen) maar het eindigt met een heel systeem waarbij het denken wordt overschaduwd door een massief wantrouwen.

h) Complotdenken is zwart-wit. De één is totaal niet te vertrouwen, de ander wordt op een voetstuk gezet. Grijstinten (in sommige omstandigheden, meer of minder0 bestaan op den duur niet meer.

Gevoeligheid voor complotdenken

Zijn bepaalde mensen gevoeliger voor complotdenken dan anderen? Dat lijkt het geval te zijn. Daarbij denkt professor Rutjens aan een ‘conspirational mindset’ (de neiging tot achterdochtig denken). Dat zou samenhangen met het heel snel verbanden zien tussen zaken die toevallig samenkomen. Ik noem dat associatief denken.

Ik zat op mijn kamer te werken en toen stopte er een auto voor de deur. Ik vroeg me af of de buurman thuis was gekomen, dus ik liep naar het raam. Precies op het moment dat ik naar beneden keek stapte een man uit de auto die naar mij keek. Toen wist ik dat die man het op mij voorzien had. Ik deed de gordijnen dicht, zodat hij me niet meer kon zien. De volgende ochtend stond de auto er nog steeds. Dus ik werd nog steeds in de gaten gehouden. 

Dit is een voorbeeld van een betrekkingsidee. Bij betrekkingsideeën is altijd sprake van associatief denken.

Volgens professor Rutjens doet de ene persoon dit veel meer dan de ander. De één zal denken dat die man toevallig naar boven keek, de ander maakt er een heel verhaal van, wat eindigt in een betrekkingsidee: ‘ze hebben het op mij voorzien’. Iemand die zo denkt zal eerder geneigd zijn tot het denken in complotten.

Maar is dit niet een toevallig voorbeeld, dat iedereen kan overkomen? Het kan inderdaad iedereen overkomen. Maar complotdenkers denken nooit in één complot en de rest is toeval. In de QAnon-beweging zie je een enorme voorraad aan complotten die allemaal met elkaar te maken hebben en aan elkaar verbonden worden. Er ontstaat op die manier een heel systeem aan complotdenken. 

Complotdenken en persoonlijkheid (1)

Zijn bepaalde mensen méér gevoelig voor het denken in complotten dan anderen? Dat is een vraag die mij vooral sinds covid-19 bezig is gaan houden.

Overal waar iets heftigs gebeurt ontstaan complot-theorieën. Zo liepen er na het neerstorten van het El Al toestel in de Bijlmer mannen in witte pakken rond die al snel werden geïdentificeerd als medewerkers van de Israëlische geheime dienst. De volgende associatie was dat het toestel allerlei geheim materiaal voor het Israëlische leger vervoerde. Vervolgens zou er radio-actief materiaal in het toestel zijn aangetroffen. Dat werd op zijn beurt weer bevestigd door op hol slaande Geiger-tellers.

Sociaal psycholoog Bastiaan Rutjens (UvA) doet al jaren lang onderzoek naar complotdenken. Hij noemt als eerste kenmerk van complotdenkers dat ze ontkennen dat ze complotdenker zijn.

  1. Ontkenning van het complotdenken

Het eerste kenmerk van de complotdenkers is paradoxaal genoeg dat ze boos worden als ze complotdenker worden genoemd. Ze willen kritische denkers en vrijheidsstrijders genoemd worden en nu worden ze ‘weggezet’ als complotdenker. Maar een kenmerk van een complot is dat hij of zij denkt ‘dat er iets achter zit’. Vraag je aan een complotdenker of er meer is dan een virus dan zal hij of zij meteen een heel verhaal beginnen dat er geen pandemie is, dat er vaccins verkocht moeten worden, dat Bill Gates er achter zit. Welnu: of het nu waar is of niet: die manier van denken vormt juist hét wezen van het complotdenken. Volgens Rutjens zijn de ontkenners juist de mensen die dit soort ideeën bedenken en massaal verspreiden.

2. Er moet iets achter zitten

Het tweede kenmerk van complotdenkers is dat ze geneigd zijn te denken ‘dat er iets achter zit’ is dat deze mensen gemakkelijk causale verbanden leggen. ‘Als er mannen in witte pakken rondlopen moet er iets geheims achter zitten’. Dat niet duidelijk is of er werkelijk mannen in witte pakken rondliepen doet niet ter zake. Sterker nog: als de aanwezigheid van die mannen betwijfeld wordt voedt dat juist de complottheorie. Het is zó geheim dat het zelfs nog ontkend wordt. Vraag je aan de mensen die het vertellen of ze die mannen in witte pakken gezien hebben dan hebben ze het uit betrouwbare bron. Om er aan toe te voegen dat het ‘bewezen’ is en ‘onomstotelijk vast staat’. Vervolgens ontstaat er een heel conglomeraat aan ideeën dat zich als een olievlek uitbreidt. Israël voerde via een commercieel vrachtvliegtuig een geheime missie uit in Nederland.

3. Simplificatie

Het derde kenmerk is een sterke simplificatie van wat er aan de hand is. Er zijn niet meerdere verklaringen die allemaal een rol kunnen spelen: er is één oorzaak en er is één gevolg. ‘Het covid-19 virus is in een laboratorium in Wuhan ontwikkeld en vervolgens bewust los gelaten om zo de wereldeconomie te kunnen destabiliseren. Omdat China als eerste herstelt van de gevolgen van het virus creeert dat land daarmee meteen een voorsprong op de westerse landen waardoor men heel snel failliete grote bedrijven op kan kopen’.

Die simplificatie geldt ook de behandelmethoden. Ik lees bij Artsen voor Vrijheid (België) dat sinds de afschaffing van de mondkapjes het aantal ziekenhuisopnames met covid-19 in Texas bijna tot nul is gedaald. Bij Stopwordcontrol van David Sorensen lees ik dat sinds chloordioxide wordt vrijgegeven het aantal convid-doden in Bolivia tot nul is gereduceerd. Dat geldt ook voor drie andere landen. Welke landen dat zijn wordt er niet bij genoemd. Een derde blogger schrijft dat sinds Ivermetine vrij verkrijgbaar is in Slowakije het aantal covid-doden drastisch is afgenomen. Het maakt dus niet uit wat je doet. Alles werkt en is 100% effectief tegen corona. Dat deze drastische daling niet in de cijfers van de overheid van die landen terug is te vinden is een ander probleem. Daar zal dus ook wel weer een complot achter zitten. 

4. De mening niet bijstellen

Het idee dat het zou kunnen is niet gek. In principe is het mogelijk. Het wordt een complottheorie als men geen oog meer heeft voor andere mogelijke verklaringen. Er ontstaat een tunnelvisie met één oorzaak en één gevolg. Welke andere informatie er ook binnen komt in de loop van de tijd: de mening wordt niet meer bijgesteld.

De ideeën van Willem Engel zijn het afgelopen jaar niet veranderd. Covid-19 is te vergelijken met een gewone griep, de PCR-test is een fluttest, er is geen sprake van een pandemie, het virus is al lang het land uit, er is al groepsimmuniteit bereikt en de tweede golf gaat er niet komen. Geen enkele van deze uitspraken heeft hij later bijgesteld of gecorrigeerd.  

5 G en de hel

Filemon Wesselink heeft in het programma Filemon een nieuwsgierige manier van vragen stellen. Hij gaat niet de confrontatie aan. Hij wil weten wat mensen beweegt. 

In het programma Filémon en de complotten duikt hij in de wereld van mensen die in complotten geloven. De eerste uitzending ging vooral over 5G.

Een echtpaar (met drie jonge kinderen) in Maastricht beweert doodziek te worden van de 5G straling. Beiden hebben continu een meter bij zich om de straling te meten. Dat is eigenlijk niet nodig. Ze voelen het zelf wel. Op een bepaald moment grijpt de man naar zijn borst. Hij heeft het erg benauwd en pijn in zijn borstkas. Dat komt doordat hij nu in de buurt van een zendmast is.

Voor het gebouw waar de 5G zendmast staat staat een deels verdord boompje. ‘Kijk!’ zegt de man, ‘dat is de invloed van 5G’. Is er ook niet een andere verklaring mogelijk? ‘Dat zou kunnen’ zegt de man, ‘maar ik weet wel zeker, het is de invloed van 5 G. Alleen zien de meeste mensen dat niet.’

Straalt de man nog een zekere mate van bourgondische gemoedelijkheid uit, zijn vrouw is bijzonder stellig in leven en leer. De wereld wordt een complete hel waar niet meer in te leven valt.

Een paar weken later belt Filémon de man op. Hij wil niet meer meewerken aan het programma. Zijn meet-apparatuur had niet gewerkt tijdens de opname en daar zocht hij een verklaring voor. De dag er vóór was de meter nog heftig uitgeslagen toen hij in de buurt van de 5 G mast stond, de dag erna ook weer, maar niet op de dag van de uitzending. Wat was er aan de hand?

Filémon vraagt zich af of er niet een defect was aan de meter, maar dat achtte de man zeer onwaarschijnlijk. Hij had een andere verklaring. De 5G mast was uitgezet tijdens de opname. Niemand van de kijkers mocht namelijk weten dat er zoveel straling was. Alle media worden namelijk beheerst door de staat die nauwe banden heeft met het World Economic Forum en met Bill Gates.

Filémon meldde dat hij als verslaggever alle ruimte krijgt om opnames te maken. Hij had toe kunnen voegen dat de staat ook niet zijn agenda controleert (hoewel: met die agenda’s van Google weet je dat natuurlijk niet). Je zou kunnen zeggen: tijd voor een nieuwe opname. Nee, daar wilde de man niet meer van weten. Hij liet niet de ruimte voor een tweede opname, want dat was allemaal doorgestoken kaart.

Inmiddels bleek het echtpaar uit elkaar te zijn gegaan. Volgens de man was het geen doen om als twee mensen die zó bezig zijn met 5G en aanverwante risico's voor de samenleving onder één dak te wonen. Over de kinderen maak ik me trouwens de meeste zorgen. Die groeien op (om de moeder te citeren) in een hel.  

Advocate opgenomen in de psychiatrie

Opeens werd er een bericht massaal gedeeld op corona-sceptische sites. Mensen die tegen de maatregelen zijn worden nu in psychiatrische inrichtingen opgesloten. Dat overkwam ook een Duitse advocate: Beate Bahner.

Ik dacht: het bericht komt me bekend voor. En ja hoor: in april 2020 werd de Duitse advocate Beate Bahner – die had opgeroepen tot massa-demonstraties tegen de Duitse corona-maatregelen – in een psychiatrische instelling opgenomen. Dat was toen voer voor allerlei vormen van complotdenken. Maar wat was er gebeurd?

Beate Bahner had vorig jaar voor Pasen opgeroepen tot massa-demonstraties om te laten zien dat het Duitse volk het niet eens was met de opheffing van de democratie. Helaas voor haar bleek ze een roepende in de woestijn. Na die oproep voelde ze zich een roepende in de woestijn. Ze was een eenzame strijder die de wereld en vooral Duitsland wilde redden van de ‘tirannie’ die gepaard ging met de corona-maatregelen. Ze ontkende daarbij elk gevaar voor de coronavirus-pandemie. Volgens haar was er in Duitsland niemand aan corona overleden.

Op zondagavond stond er een auto voor haar huis. Alsof ze het psychiatrieboek van Reedijk had gelezen: ze dacht dat daar een geheim agent in zat die het op haar leven had gemunt. Ze voelde zich dus bedreigd. Maar ze vertrouwde ook niet meer op de rechtspraak. Volgens haar hebben de hele rechterlijke macht én de advocatuur in Duitsland gefaald. Je zou denken: verstop je in een kast!

Maar dat deed mevrouw Bahner niet. Ironisch genoeg belde ze toch de politie om haar te beschermen. Echter, toen de politie bij haar huis aankwam ontstond er een woordenstrijd waarbij ze een politieagent sloeg en schopte. De politie meende dat ze niet in een politiecel geplaatst moest worden, maar dat ze verward was en dat een observatie in de psychiatrie een betere plek voor haar was.

Na ruim 24 uur kon ze de instelling verlaten. Ze gaf meteen een persbericht uit. “In dit land is de rechtsstaat afgeschaft en is nu het meest monsterlijke regime gevestigd dat de wereld ooit gezien heeft.” Kennelijk is ze vergeten dat Duitsland een nazi-regime heeft gekend waar miljoenen mensen gedood werden vanwege ras of politieke overtuiging.

Ze sprak over verwondingen die ze had opgelopen doordat agenten haar van één meter hoogte hadden laten vallen. In werkelijkheid was ze volgens enkele getuigen de avond tevoren in dronken toestand van haar fiets gevallen. Mevrouw had kennelijk teveel advocaatjes genuttigd.

Toen ze vrij was kwamen enkele tientallen demonstranten (vooral AfD aanhangers) naar haar woonplaats om haar vrijheid te vieren. Hoewel ze zich niet aan de maatregelen hielden greep de politie niet in. Wel ging men met haar in gesprek.

Na dit gesprek zei ze dat de politie haar beste vriend was en dat ze niet had begrepen dat de wetgeving inzake demonstreren veranderd was in haar deelstaat.

Dat maakt dit verhaal bijzonder. Hoe kan ze zo snel als een blad aan een boom omslaan? Hoe kan een juriste niet op de hoogte zijn van veranderde wetgeving. De demonstranten op het plein toonden zich zwaar teleurgesteld. Hoe kon hun boegbeeld zó opeens van opvatting zijn veranderd? Zou ze zijn gehersenspoeld in de psychiatrie? Maar voor het gesprek met de politie sprak ze nog over het meest misdadige regime dat Duitsland ooit gekend heeft. Dit verhaal eindigt dus waanzinnig. Het lijkt erop dat deze advocate inderdaad de war was.

Maar sinds vorige week staat dit verhaal opnieuw op internet. 'De Andere Krant' maakt er sinds 24 maart 2021 melding van. Dit is wat er gebeurt als je tegen de corona-maatregelen bent: dan word je voor gek verklaard. De Andere Krant meent dat men hier het echte objectieve nieuws kan lezen. Ik kan in elk geval zeggen dat dit nieuws toch wel erg gedateerd is... 

Geloven tegen beter weten in

Leon Festinger beschreef de processen binnen een secte onder leiding van mevrouw Dorothy Martin. Op 21 december 1954 zou de wereld vernietigd worden, maar de gelovigen zouden per vliegende schotel gered worden.

De wereld verging niet, maar de gelovigen hielden vast hun geloof. De secte viel niet uit elkaar. Dankzij hun aanhoudende gebed was de wereld gered.

Tot aan haar dood in 1992 was mevrouw Martin actief voor de secte. Ze had haar naam veranderd in zuster Thedra en ze was op het platteland gaan wonen.

Wat zijn voorwaarden om zó lang in je eigen ongelijk te kunnen blijven geloven?

  • De overtuiging moet ingebed zijn in het dagelijks handelen. Het is dus niet alleen een opvatting, er hangen bijvoorbeeld tal van rituelen mee samen.
  • De persoon die de overtuiging aanhangt, moet op basis van die overtuiging duidelijke en concrete feiten laten zien (bijvoorbeeld de W-vragen: Wie, Waar, Wanneer, Wat?). Het helpt bijvoorbeeld als er een gedenksteen is, een soort monument: hier gebeurde het allemaal.
  • Het gaat dus ook niet om vage verwachtingen dat ‘ooit’ de wereld vergaat, de leider wordt pas echt overtuigend als hij uiteindelijk een concrete moment weet te benoemen of precies een draaiboek weet te beschrijven van wat er gaat gebeuren.
  • De concrete gebeurtenis, het wapenfeit, is bekend bij de aanhangers. Zij erkennen dat het om een openbare vermelding gaat: een concreet moment, een plek die is aangewezen.
  • De individuele gelovige moet sociale steun hebben.  Het geloof in je eentje vol blijven houden tegen andere feiten in is in principe een onmogelijke zaak. Je hebt dus een netwerk nodig. Dat netwerk is in de huidige tijd veel eenvoudiger. Als je vroeger de enige was in je woonplaats, nu heb je over de hele wereld toegang tot mede-aanhangers die het helemaal met jou eens zijn.
Leon Festinger: Wanneer profetie faalt (1956). Aangehaald door Frank Visser in The Corona Conspiracy (2021) naar aanleiding van de opvattingen van Qanon-aangangers die hadden voorspeld dat Donald Trump uiteindelijk toch weer bevestigd zou worden als president van de USA.