Vier wijzen

In de samenleving heeft men het over Driekoningen. In het Verenigd Koninkrijk over twaalf wijzen. In Ulvenhout staan in de stal vier wijzen.

Ze gaan met hun tijd mee, want er is camerabewaking. Dat moet kennelijk in deze tijd.

Kerststal in Ulvenhout

De foto is wazig (gemaakt met mijn mobiel zonder goede camera) en de vierde wijze staat er niet op. Ik zag hem pas later.

De vierde wijze kwam te laat. De plaatselijke journalist van de Bethlehemse Courant moest voor 17 uur zijn kopij hebben ingeleverd. De vierde wijze klopte pas aan het eind van de avond op de deur. Vandaar dat Mattheüs hem niet mee heeft genomen in Mattheüs 1.

Dat van die stal klopt trouwens ook niet. De wijzen kwamen met grote vertraging en inmiddels woonden Jozef en Maria al in een woonhuis. 

Driekoningen

Vandaag wordt in sommige kerken Driekoningen gevierd. En buiten de kerk is het de laatste dag dat de kerstzegels zonder toeslag gebruikt mogen worden. 

In sommige landen wordt Driekoningen uitbundiger gevierd dan in Nederland. Zelfs met speciale kleding, versierselen en speciaal gebak. Maar in Nederland merk je er weinig van. Daarom ga ik vandaag maar eens naar België om te kijken of ik daar wél iets zie van de drie koningen.

‘Waar is hij die als koning van de joden is geboren? Want wij hebben zijn ster gezien in het oosten en wij zijn gekomen om hem te aanbidden.’ 

De drie koningen worden ook wel de drie wijzen uit het oosten genoemd. Maar daar heb ik een vraag bij. Waar staat eigenlijk dat het drie wijzen waren? Dat hebben we geleerd uit de kinderbijbel, maar het staat echt nergens in de Bijbel. De Encyclopedia Brittanica heeft het over twaalf magiërs. Dat kan net zo goed.

Er wordt ook niet in de Bijbel gezegd dat het om drie koningen gaat. Dat is er in de kerkelijke traditie van gemaakt. Het zou kunnen zijn dat het om astrologen gaat, maar dat weten we ook niet. De namen van de heren zijn ook onbekend, al zegt de traditie dat het om Caspar, Melchior en Balthasar zou gaan.

Ik denk dat omdat de mannen goud, wierook en mirre meebrachten (vertaling uit 1951). Alsof de één goud mee nam, de ander wierook en de derde mirre. Er kan een associatie zijn ontstaan met het aantal van drie. Niks mis mee, maar we weten het gewoon niet.

Maar het is wel bijzonder dat mannen uit een ver land op zoek gingen naar Jezus. 

Kerst 2021

Vorig jaar dachten we aan een eenmalige lock-down. Maar dit jaar zijn er wéér geen (grote) kerkdiensten mogelijk. 

Gisteren was er een vroege kerstnachtdienst in onze kerk, vandaag een kerstdienst, en dat is het dan. Maar dat allemaal met alleen de mensen die een aandeel hebben in de kerkdienst. En de dominee komt helemaal uit België aangevlogen.

Ons kerkgebouw: een verbouwde bibliotheek

Het is natuurlijk saai en hélemaal niet origineel als ik zeg dat ik niet veel met kerst heb. Dat beweert misschien wel de helft van de Nederlandse bevolking.

De allergie voor kerst heb ik misschien wel een beetje van mijn vader overgenomen. Hij was dominee en had niet veel op met kerst. Hoe kan dat dan? Hij vond dat kerst dusdanig was geseculariseerd dat we door de kerstbomen de betekenis van kerst niet meer zagen. Eigenlijk was het op deze manier geen christelijk feest meer. Hij preekte zelfs een keer niet uit het Kerstevangelie tijdens een kerstdienst op Eerste Kerstdag…

Daar komt nog eens bij dat kerst een bijzonder drukke periode was. Mijn vader had het wel over de Tiendaagse Veldtocht. Als kerst niet op een zondag viel moest hij (in de jaren ’60) op Eerste Kerstdag twee keer preken, daarna was er op Tweede Kerstdag een dienst, dan volgde de zondag met twee diensten en dan waren Oud-en Nieuw en de volgende zondag ook alweer in aantocht. Ruilen was toen allerminst gebruikelijk, dus je moest als predikant een hele reeks preken en kerkdiensten voorbereiden.

Kerstfeest in 2019

Bovendien was er vaak ook nog eens een begrafenis tussen Kerst en Oud-en Nieuw. Dat was een logistiek onhandige week om dood te gaan, maar er viel kennelijk niet altijd aan te ontkomen.

In de loop van de tijd is mijn allergie voor kerst wel minder geworden. Dat komt vooral omdat de kerk meer naar buiten is gericht: kerst is niet een feest voor kerkmensen, maar voor iedereen.

De afgelopen jaren kwamen er ook veel gasten uit de wijk zomaar binnen lopen. De kerk was voor hen ook door de week open. Maar nu dus even niet... Hopelijk volgend jaar weer wel...

Feestelijke kerkdienst met beperking

Er gingen weken van voorbereiding aan vooraf. De kerkdienst van zondagmorgen 19 december. Helaas werd nét de avond daarvoor een lock-down aangekondigd. Het betekende dat we met (nog) veel minder mensen in de kerk konden zitten.

Nu zijn we wel gewend om ook op afstand kerkdiensten te houden. De technici in de kerk zijn wel wat gewend op het gebied van het streamen van diensten en het omgaan met de techniek. En ook de ventilatie is goed berekend en geregeld. Dus de dienst ging door in aangepaste vorm.

Bloemstuk in de kerk

Vijf jonge mannen legden belijdenis af. Dat wil in onze kerk zeggen dat ze ‘ja’ zeggen op de doop. Vijf positieve en daadkrachtige mannen die er ook in deze tijd voor gaan: voor de studie, de contacten met anderen en voor de kerk. De afgelopen twee jaar waren we één van de gastgezinnen van deze mannen. Daar is een b(l)oeiende band door gegroeid.

Tineke maakte een bloemstuk. Dat werd op het doopvont gezet. De vijf rozen symboliseren de vijf mannen die vanuit de doop zijn uitgegroeid tot volwassen leden van deze kerk.

De spirituele narcist

Ik heb het al vaker geschreven, maar toch nog maar een keer. Net zoals er veel soorten narcissen bestaan, bestaan er ook tal van vormen van narcisme. 

Eén van deze vormen is de spirituele narcist. Al eerder schreef ik over kerkleiders met narcistische trekken. Ze staan graag op de preekstoel en het voordeel van het spreken ‘ex cathedra’ is daarnaast dat je nooit tegengesproken wordt.

Ik durf de stelling wel aan dat elke sekteleider een spiritueel narcist is. Het gaat een sekteleider niet om de boodschap van de Bijbel (of van een andere goddelijke openbaring). Hij stelt zichzelf als persoon centraal, maar spant daarbij God voor zijn karretje. De boodschap wordt dan ook zó uitgelegd dat het altijd precies in het eigen straatje past.

Het narcisme herken je nog niet altijd als zo iemand op de preekstoel staat, het wordt pas duidelijk in de omgang met mensen. Zodra er sprake is van tegenspraak wordt deze leider ‘link’. Hij zoekt medestanders, probeert de geledingen te sluiten en degene die weerstand bood wordt als een bedreiging gezien.

In het protestantse kerkrecht is de kerkenraad er om op leer en leven (gedrag) van de voorganger toe te zien. In sektes bepaalt de leider wie er benoemd gaan worden in de ‘raad van oudsten’ (of hoe dat dan ook genoemd wordt). Dat is dan ook één van de eerste toetsstenen waar je naar moet kijken: hoe wordt deze raad samengesteld en wie heeft er kritisch zicht op het functioneren van de voorganger?

Je hebt het niet meteen door dat je met een narcist te maken hebt als je in aanraking komt met een spiritueel narcist. Hij (bijna altijd een hij) luistert met grote aandacht naar je, schenken je al zijn aandacht en steunt je daar waar hij maar kan. “Eindelijk iemand die mij begrijpt!” Kenmerken van de narcist zijn o.a. de gewetenloosheid en het gebrek aan empathie, maar daar merk je hier niets van. En dat merk je ook aan de gemeenschap om hem heen: die groeit! “Dit is een man van God. Zijn werk wordt gezegend!”

De spirituele narcist wil geen gesprekspartners, maar volgelingen. En dan het liefste mensen die tegen hem opzien. Die ‘ja’ en ‘amen’ zeggen bij alles wat hij naar voren brengt. Die steeds meer tijd en later ook geld bij zijn organisatie binnen brengen. En als het niet vanzelf gaat, dan worden de eisen opgeschroefd.

Zie de opkomst van Jim Jones in de door hem opgerichte People's Temple Church en de Branch Davidians, ook een groep die door de leider (David Koresh) zelf was opgericht. Beide groepen kwamen ook bloedig ten einde, maar hebben beiden toch nog 'verstooride volgelingen' die denken dat de leider weer terug zal komen op aarde. 

Ik heb de beide groepen eerder beschreven op dit weblog. Kenmerkend bij de leiders was o.a. hun grote behoefte aan waardering én de gebroken jeugd die ze hadden meegemaakt. Vanuit dat kenmerk heb je andere mensen nodig die de emotionele leegte op moeten vullen. Maar het grootste probleem is dat het nooit genoeg is.

Spirituele narcisten willen volgelingen die de leegte in hun bestaan vullen door middel van aanbidding, bewondering en aandacht. Het spirituele verwijst naar de het 'metafystisch aspect': ze voelen zich speciaal gezonden om een boodschap te brengen. Dat is geen menselijke, maar een bovenmenselijke boodschap. Toch is het bestaan van de spiritueel narcist uiteindelijk juist aards. Want zonder de voeding van de volgelingen kan een spirituele narcist niet bestaan.

De bangmakerij van Jaap Dieleman (3)

Zelf vindt Jaap Dieleman allerminst dat hij mensen bang maakt. De titel van één van zijn videoboodschappen luidt:  "Not be scared, but prepared". Ondertussen zaait hij angst bij mensen die daar extra gevoelig voor zijn in deze coronatijd.

Onderstaand enkele uitspraken die Dieleman deed.

“Het aantal mensen dat sterft aan corona is veel minder dan wat je in de media leest.” Dat klinkt geruststellend, maar zijn boodschap is indirect dat je de media moet wantrouwen: ze verspreiden nepnieuws.

“Dit is een plan uit de hel.” Het gaat hierbij zowel om vaccinatie van de bevolking als om de registratie van gevaccineerden en ongevaccineerden en uiteraard vooral om de invoering van de QR-code.

“Je mag het niet zeggen, maar dit is erger dan de Tweede Wereldoorlog, erger dan de Holocaust.” Dat was een vergelijking waarvan de rechter vandaag oordeelde bij Thierry Baudet dat dit over de grens is, maar met Dieleman hebben we nog een spreker die dit soort uitspraken doet.

“Er zijn rapporten waarin staat dat binnen drie tot vijf jaar al deze mensen naar de hel gaan.” Deze mensen: dat zijn mensen die zich hebben laten vaccineren. En dat ze naar de hel gaan staat symbool voor het feit dat ze overlijden en omdat ze zich hebben laten verleiden tot vaccinatie is er voor hen geen hoop meer.

Wat opvallend is, is hoe Dieleman reageert op kritische vragen. Daar weigert hij op in te gaan. Hij reageert met een Gish-gallop: een opmerking die de vragensteller aan het wankelen moet brengen. Of hij heeft het snel over iets anders. Zijn gesprekstechniek is vergelijkbaar met die van de leiders van de Westboro Baptist Church in de USA, die meerdere malen door Louis Theroux werd bezocht (‘The most hated family in the USA’).

Een voorbeeld dat door een journalist wordt gegeven als deze doorvraagt op de uitspraken van Dieleman is dat Dielam standaard geen toelichting wil geven. Bij de vergelijking met de Holocaust: ,,Het feit dat je alleen over één tekst begint, zegt iets over jou, niet over mij. Dat is geen journalistiek. Je moet mijn boodschap als geheel beoordelen.” En hij beëindigt meteen het gesprek. Bij een andere joutnalist die hem bevraagt over het onderwerp ‘gevaccineerden en de hel’ is zijn reactie vergelijkbaar. Waarom begint die journalist over dat onderwerp en niet over de hongerige kinderen in India?

Jaap Dieleman trok aanvankelijk veel kijkers en luisteraars omdat hij naar eigen zeggen een radicale ommekeer in zijn leven mee had gemaakt: van een aan de heroïne verslaafde kunstenaar naar iemand die zijn hele leven in dienst stelde aan de naaste. Maar geleidelijk was het nieuwtje er af. Religie-onderzoeker Miranda Klaver: “Voor Dieleman moet corona een geschenk uit de hemel zijn geweest. Als reli-ondernemer heeft hij voor zichzelf een nieuwe markt gecreëerd.”

En de in evangelische kring zeer gezaghebbende dr. Willem Ouweneel: “Zo’n type als Dieleman, die hoort nergens bij, kan niet ter verantwoording worden geroepen. En ondertussen lopen een heleboel mensen achter zijn dwaalideeën aan. Dat is natuurlijk gevaarlijk, dat moet je niet willen.”

Jaap Dieleman is niet een persoon die zich ter verantwoording laat roepen. Daarom blijft hij ook een eenpitter. Daarnaast gebruikt hij de Bijbel naar eigen inzicht. Hij pikt er teksten uit en laat vervolgens zijn associatieve vermogens de vrije loop.

Dat is niet de manier waarop we met de Bijbel om horen te gaan. Als Dieleman zegt dat je niet één zin uit zijn verhaal moet plukken, maar de hele boodschap moet bekijken, dan vergeet hij kennelijk dat hij juist degene is die één tekst uit de Bijbel pakt en die los van de context voor eigen doeleinden inzet. 

De bangmakerij van Jaap Dieleman (2)

Evangelist Jaap Dieleman weet het wel zeker hoe het met corona zit. Het is allemaal aangekondigd in het boek Openbaringen. Dit is de eindtijd!

Ik ga al een tijdje mee in christelijke kring en meerdere malen heb ik dit soort theorieën horen verkondigen. In de jaren ’70 hoorde ik een predikant zeggen dat de bankpas het begin van de eindtijd markeerde. Later werd het de streepjescode. In vroeger tijden – die ik niet heb meegemaakt – waren het vaak epidemieën. Het is opvallend dat daar nu niet naar verwezen wordt: nu hoor en lees je over de gevolgen van vaccinaties en over o.a. de QR-technologie.

Deze theorieën komen steeds weer tevoorschijn als er ontwikkelingen zijn waar mensen geen grip op hebben. Het is allemaal te groot en niet te bevatten. De beeldtaal van het bijbelboek Openbaringen triggert sommige christenen dan kennelijk om meteen de link naar de eindtijd te leggen. Maar het Bijbelboek Openbaringen is helemaal niet bedoeld om daar een precies te berekenen spoorboekje over de eindtijd van te maken. Al in de eerste eeuwen werd dat gedaan, maar de beelden die Johannes beschrijft vormen slechts de contouren van datgene wat er in de toekomst zal gebeuren.

De wijze waarop Jaap Dieleman schrijft past binnen de complottheorieën. Het gaat steeds weer over de gevaarlijke overheid, over de controle en de macht door diezelfde overheid en over groepen extreem rijken of elites die achter de schermen aan de touwtjes trekken. Dieleman zegt zich op de Bijbel te baseren, maar hij houdt er gewoon een oude seculiere complottheorie op na.

Als er iemand was die destijds in de context van de vervolging leefde was het de apostel Johannes wel, die naar het eiland Pathmos was verbannen. De overheid onder Keizer Nero nam steeds krassere maatregelen om alle andere godsdiensten in het Romeinse Rijk uit te roeien. Het was ook de tijd waarbij christenen in een arena moesten vechten tegen hongerige leeuwen. Dat was een uitje voor het hele gezin: de kleine kinderen mochten de leeuwen toejuichen als ze mensen verscheurden. Om dat verhaal meteen maar te exporteren naar Nederland in 2021, dan vergroot je het slachtofferschap wel erg uit.

Dieleman is een eenpitter, een solist. De verleiding is dan groot om de verhalen steeds meer aan te scherpen. Dat gaat min of meer vanzelf, via tal van associaties die zich opstapelen. En hoe radicaler je bent, des te meer val je op.

Dat levert deels afwijzing op, maar ook steeds meer applaus van een andere groep mensen. Die groep sluit zich naarmate anderen meer afhaken. En dat bevordert ook weer de polarisatie. Dieleman ziet het als een teken aan de wand dat mensen hem niet volgen in deze opvatting. Dat is een signaal dat ‘de vervolging’ al is begonnen.

Stephan Paas, hoogleraar theologie: ,,De gedachte dat je als ware gelovige wordt vervolgd, is riskant. Als mensen niet boos op je worden, ben je blijkbaar geen echte gelovige. Dan is de verleiding groot om je eigen vervolging te organiseren, door extra provocerend op te treden.’’

De bangmakerij van Jaap Dieleman (1)

Evangelist Jaap Dieleman blaast hoog van de toren. Hij heeft het licht gezien en dat moet héél Nederland weten. 

Zo liet hij in het voorjaar huis-aan-huis een blad bezorgen boordevol informatie over de gevaren van de vaccins en de corona-maatregelen. Het blad heb ik overigens niet gezien, sommige huizen werden overgeslagen.

Wat is een evangelist? In veel gevallen is dat een zelfbenoemd persoon, die het als zijn levenswerk ziet om mensen te vertellen over de Bijbel. Veel evangelisten hebben op de één of andere manier een stem gehoord en zijn vervolgens voor zichzelf begonnen. Vaak hebben ze een allergie tegen gevestigde kerken. Er zijn echter ook evangelisten die verbonden zijn aan een kerk en die onder toezicht staan van een kerkenraad. Dat is een ander verhaal.

De ‘vrije’ evangelisten beroepen zich vaak op een gebeurtenis die hun leven drastisch op de kop gezet heeft. Ze zaten diep in de put, waren zwaar aan de drugs en zijn daarna in hun kraag gegrepen. Vanaf dat moment zijn ze hun leven heel anders is gaan richten. Dat is natuurlijk een mooi verhaal en het is vaak ook waar. Ook Dieleman vertelt zo’n verhaal: als kunstenaar liep hij vast in zijn drugsgebruik en hij zag geen enkel perspectief meer.

Een gevaar van veel evangelisten is dat ze éénpitters zijn. Ze hebben een goddelijke opdracht en daar mag niemand hen vanaf brengen. Als andere mensen maar een beetje op de rem trappen leidt dat vaak al tot een conflict. Ze willen volgelingen en ze kunnen maar moeilijk samenwerken. Dat type evangelisten wil zelf de touwtjes in handen houden. Soms ontwikkelen ze zich tot sekteleider.

Inmiddels timmert Jaap Dieleman met zijn Stichting de Heilbode stevig aan de weg. Eén van zijn activiteiten is ondersteuning aan kwetsbare mensen in Kosovo, Albanië en in India. Een andere activiteit is het organiseren van conferenties. Maar Dieleman valt het meeste op door zijn magazines en zijn videoboodschappen. Je vraagt je af: waar betaalt hij dat allemaal van. Maar hij blijkt een aardig aantal financieel donoren te hebben. De inkomsten en uitgaven worden transparant verantwoord (en zijn o.a. op internet te raadplegen).

De wijze waarop Jaap Dieleman zijn boodschap verpakt en verkoopt doet allemaal wat Amerikaans aan. Ik ben daar nogal allergisch voor. Maar dat heeft met mijzelf te maken. Waar het mij nu om gaat is de inhoud van de boodschap die Dieleman in coronatijd verspreidt. Hij legt een rechtstreeks verband tussen de invoeting van de QR-code en de eindtijd.

Als je de boodschap van Dieleman leest is het eigenlijk óf-óf: of je laat je vaccineren en hebt de QR-code in huis, met als gevolg dat je verloren gaat. Of je doet daar allemaal niet aan mee, je hebt heen ‘teken van het beest’ in je lichaam, en je krijgt toegang tot de hemel.

Van die tegenstelling en van dat evangelisch simplisme geloof ik niets. De Bijbel roept gelovigen op om getuige te zijn, de Bijbel zegt niet dat gelovigen rechter moeten spelen. 

Eeuwigheidszondag

Vandaag is het de laatste zondag van het kerkelijk jaar. In veel Protestantse kerken worden dan de overledenen van het afgelopen jaar herdacht. Zo ook in onze kerk. 

Door de nieuwe maatregelen rond corona kunnen slechts familieleden en een beperkt aantal gemeenteleden de dienst bezoeken. We herdenken in onze kleine gemeente vier mensen die zijn overleden.

Eén van deze vier gemeenteleden was één van de gasten die wekelijks de inloop bezocht. Naast de vaste kern van gemeenteleden biedt de kerk onderdak aan gasten uit de wijk, met o.a. een inloop en ontmoetingsavonden. Dat wordt nu wel weer lastiger vanwege de corona-situatie.

Als ik terugkijk is het een wonder dat er niet meer mensen zijn overleden. Tal van gemeenteleden zijn flink ziek geweest als gevolg van corona.

Er staan foto’s van de overledenen voor in de kerk, er staan kaarsen en er worden rozen neergezet door familieleden. En er wordt een passend woord gesproken.

Ik was deze herdenkingen 'van huis uit' niet gewend, maar ik vind het een mooi kerkelijk gebaar. Het wordt ook door de familie zeer op prijs gesteld. 

Vaccinatiedwang en Openbaring 13

Regelmatig worden er preken gedeeld op internet van dominees die menen dat de eindtijd is aangebroken.

In het christelijke Nederlands Dagblad werd al aangegeven hoezeer de duizenden keren gedeelde preek van ds. Paul Visser uit de context was gehaald (door te knippen en te plakken, zodat je niet de hele preek hoeft te beluisteren). Maar daarnaast hoe ds. Visser ook zelf de situatie rond corona uit de context heeft gehaald. Zowel de actuele context als de context van de Bijbel.

Het verzet tegen de vaccinaties is in christelijke kring (maar ook bijvoorbeeld in antroposofische kring) niet nieuw. Als je dat verzet gaat bestuderen zie je dat ook al in de 19e eeuw dezelfde opvattingen en ook dezelfde verdachtmakingen tegen (toen) het pokken-vaccin de ronde deden. Het vaccin was afkomstig van een dier (koe), het was slecht voor de gezondheid, het vaccin zou mensen ook vatbaar maken voor andere ziekten.

Ds. Hendrik de Cock was zelf gevaccineerd, zijn oudste twee kinderen ook, maar daarna kwam hij tot de conclusie dat vaccineren tegen Gods wil in ging. Het was destijds verplicht dat kinderen die naar school gingen een pokkenbriefje hadden (de 19e eeuwse QR-code). Daarom kregen zijn kinderen thuisonderwijs. Zijn jongste zoon overleed later aan de gevolgen van een pokken-infectie. Dat heeft De Cock niet meegemaakt: hij werd zelf slechts 40 jaar.

Eén van zijn zonen, de latere hoogleraar Helenius de Cock, liet zich niet door de argumenten van zijn vader overtuigen. Hij schreef een brochure waarom hij zijn kinderen wél had laten vaccineren.

Predikanten hadden een grote invloed, omdat veel gereformeerden nauwelijks enige opleiding hadden gevolgd. Ze vertrouwden op de woorden van de dominee. Sommige predikanten waren een fervent voorstander van vaccinatie en van één predikant is bekend dat hij – gewapend met een vaccinatie-spuit – bij gezinnen op bezoek ging.

In 1871 besloot de overheid (na een nieuwe uitbraak van pokken) dat de pokken-injectie verplicht was voor alle inwoners van het land. Ds. Brummelkamp – die zelf niet tegen vaccinatie was – was een fel tegenstander van deze wet. “Het heiligdom van het geweten moet ongeschonden blijven.” Hij vergeleek de vaccinatiedwang met ‘het teken van het Beest’ uit Openbaring 13. Wie zich niet wilde laten vaccineren werd buitengesloten.

Dezelfde vergelijking als die door enkele  hedendaagse predikanten wordt gemaakt. Alleen heeft ds Paul Visser het daarbij over  "uitgeplugd" : de stekker gaat eruit. Maar zo één-op-één mag je een profetische Bijbeltekst - die ruim 1900 jaar geleden werd geschreven - niet toepassen.