Splitting (4)

Ik ga (eindelijk) weer verder met het onderwerp 'splitting'. Volgens de meest simpele omschrijving houdt dat in dat de één op een voetstuk wordt gezet en dat de ander juist totaal verguisd wordt. Splitting is o.a. een bijproduct van narcisme en van de borderline persoonlijkheidsstoornis.

Een belangrijk verschil daarbij is dat het splitting bij narcisme de ander treft. De persoon met narcisme zet zijn volgelingen op een voetstuk en trapt degene die hem tegenspreekt de grond in. Mensen met narcisme verheffen zichzelf boven de ander en dat gaat ten koste van de ander.

Het zelfbeeld van mensen met narcisme is daarbij vrij consistent, al zit er bij het ‘verborgen narcisme’ meer variatie in. Maar ook dan zal de ‘klassieke narcist’ ontkennen dat het probleem bij hem ligt. Het ligt altijd aan de ander. Alleen als er winst de behalen valt (bijvoorbeeld strafvermindering, of iemand terughalen binnen de relatie) zal iemand met narcisme voor de buitenwacht erkennen dat hij fout zat.

De borderline persoonlijkheidsstoornis wordt tegenwoordig wel omschreven als een emotieregulatiestoornis. Niet alleen het beeld van de ander, maar ook het beeld dat de persoon van zichzelf heeft kan sterk wisselen. Mevrouw Janssen vindt zichzelf geweldig, maar een klein beetje kritiek is al voldoende om zichzelf totaal niets waard te vinden. Het is dus himmelhoch jauchzend oder bis zum Tode betrübt.

Mensen met een borderline stoornis zetten anderen vaak op een voetstuk, maar diezelfde persoon kan daar ook heel hard vanaf storten. Er bestaan geen grijstinten. En soms kan iemand vervolgens weer opeens ‘dé’ held zijn en opnieuw op dat voetstuk terecht komen.

Een oud voorbeeld dat ik toch weer even noem: ik was betrokken bij een patiënt die tegen de tandarts zei: "Eindelijk iemand die me begrijpt. Wat bent ú een geweldige tandarts!" Daarop zei ik tegen de tandarts: "Hou je dossier op orde!" Na het volgende consult lag er een klacht bij de directie van dezelfde patiënt. Ze had nog nooit zó'n slechte behandelaar meegemaakt. 

Even uitrusten

Uitrusten aan en wandelen langs de Schie

Je moet toch wat als je aan de wandel bent en het café op de hoek is gesloten. De vrouw nam even pauze op de ‘vangrail’ langs de fietsstraat voor ons huis.

Twee toeristen hebben net een foto gemaakt van het uitzicht over de binnenstad van Delft. Al lopend kijken ze of de foto ‘iets geworden is’.

Een student van de Technische Universiteit heeft zijn eerste fysieke college er weer op zitten en wandelt terug naar het station.

Op deze foto zie je net even geen fietsen. Vaak is er sprake van filevorming, vanwege het drukke fietsverkeer tussen het station van Delft en de campus van de Technische Universiteit (met 30.000 studenten en 6000 medewerkers). 

Vormen van narcisme (2)

Er zijn tal van indelingen van narcisme mogelijk. En voor allerlei indelingen valt wat te zeggen. Als we ons maar realiseren dat narcisme niet één beeld omvat, maar een breed scala aan verschijningsvormen. 

Exhibitionistisch narcisme

Ronningstam (2005) noemt het exhibitionistische narcisme. Deze persoon vertelt overal hoe geweldig hij is. Het is de klassieke betweter die  met een uurtje op internet beter weet hoe virussen zich verspreiden dan virologen die dag-in, dag-uit met hun vak bezig zijn.

Kenmerkend voor deze mensen met narcisme is dat ze voortdurend de strijd aangaan. Het leven is voor hen één grote wedstrijd, waarbij ze er niet tegen kunnen als een ander beter presteert dan zijzelf. Op den duur gaan ze verbaal om zich heen slaan en de ander degraderen om alsnog hun gelijk te halen. Dus het zichzelf verheffen gaat ten koste van de ander (‘splitting’).

Ze hebben vaak geen gelijk, maar ze willen wel de schijn ophouden en ze zijn er ook nogal eens van overtuigd dat ze ‘toch’ gelijk hebben. Ze zijn – volgens Runningham – ook opmerkelijk veerkrachtig. Als ze een keer enorm door de mand vallen hindert dat hen niet om even later gewoon weer op dezelfde voet verder te gaan. Zie ook de notoire oplichters die af en toe op TV verschijnen. Ze draaien met hun mooie verhalen uiteindelijk de gevangenis in, maar zodra ze vrij zijn begint ze weer van voren af aan.

Fragiel narcisme

In de tweede plaats is er het fragiele narcisme. Deze mensen hebben eveneens als doel om boven de ander te staan, maar ze zijn ook snel gekwetst. Zó snel, dat ze soms voor een isolement kiezen, omdat ze er niet tegen kunnen dat een ander meer succes heeft.

Mensen met exhibitionistisch narcisme walsen over alles en iedereen heen, maar mensen met fragiel narcisme zijn juist breekbaar. Ze overrulen de ander niet, maar ze trekken zich terug als de grond hen te heet onder de voeten wordt.

Er wordt in dit verband ook wel gesproken over depressief narcisme. Deze mensen kunnen wel ‘toetsenbordridders’ worden als het gaat om sociale media, omdat ze dan anderen kunnen blocken en zo een eigen groep van volgers in stand kunnen houden.

Agressie naar buiten of naar binnen

Als je kijkt naar deze beide vormen van narcisme zie je dat de eerste groep zijn agressie externaliseert; de ander moet lijden onder zijn behoefte aan aandacht en groot-zijn. Ook heeft de exhibionistische narcist een enorme behoefte om de controle te behouden. Hij helpt graag mensen uit de goot (de redder), maar daarna moeten ze hem wel levenslang uitermate loyaal blijven.

De tweede groep internaliseert de agressie. De agressie keert zich uiteindelijk tegen de persoon zelf. Hij trekt zich terug en verbreekt alle contact. Deze mensen zijn ook meer verslavingsgevoelig (drinken om de ellende maar niet te hoeven voelen).

Zoals al eerder gesteld: er worden inmiddels tal van vormen van narcisme onderscheiden, maar de indelingen die ik in deze twee blogs heb vermeld vond ik zelf wel herkenbaar. 

Maan boven de Schie

Volle maan, gezien vanuit de woonkamer

Eindelijk heb ik een nieuwe telefoon aangeschaft. Dezelfde als Tineke, want ik snap het allemaal niet met die nieuwe apparaten.

Het oude toestel kreeg allerlei mankementen, zoals een steeds minder lang meegaande batterij. En de camera voldeed slecht, maar ja, wat wil je ook met een koopje uit 2017.

De nieuwe smartphone is een ‘refurbished’ exemplaar, want indien mogelijk willen we aan hergebruik doen. En uit principe geen Chinees toestel, al weet je nooit wat er allemaal in verwerkt zit.

Bovenstaand de eerste foto die ik met de telefoon maakte. De volle maan aan de voorzijde van ons huis. 

Vormen van narcisme (1)

In de afgelopen decennia is autisme uitgewaaierd tot een ‘spectrum aan autistische stoornissen. Datzelfde geldt ook voor de borderline persoonlijkheidsorganisatie. En algemeen’ wordt evenzeer erkend dat ‘de’’ narcist’ niet bestaat. Net zoals de narcis in de tuin in tientallen varianten bestaat, zo is er ook een breed scala aan mensen die allemaal kenmerken vertonen van narcisme, maar op een heel verschillende manier.

Bekend was al het verschil tussen ‘overt’ narcisme (het prototype van ‘de narcist’: hij is nadrukkelijk aanwezig) en de ‘covert’ narcist, de heimelijke, verborgen narcist. De verborgen narcist heeft dezelfde verlangens als de openlijke narcist, maar dat merk je pas als je het door hebt en dan ben je te laat. De tweede groep komt in eerste instantie heel bescheiden en innemend over, maar is er net zo goed op uit om controle over anderen te verkrijgen. Narcisme en ‘samen’ gaan eigenlijk niet samen.

Grandioos of verborgen?

In het onderscheid tussen het grandioze narcisme en het verborgen narcisme zagen Miller e.a. (2012) het volgende (uit een factor-analyse rond trekken van de persoonlijkheid):

  • De grandioze narcist blaast zichzelf op (ik kan alles, in begrijp alles, ik heb overal verstand van, deze persoon met narcisme is extravert, stapt op iedereen af, lijkt niet gauw van zijn stuk te zijn (weet overal wel weer een antwoord op te verzinnen) en hij schaamt zich ook niet voor zijn eigen agressieve uitingen naar anderen toe (meestal verbaal, maar als het fysiek is heeft de ander het er naar gemaakt).
  • De verborgen narcist daarentegen is overgevoelig voor kritiek. Hij voelt zich direct aangevallen en gekrenkt. De persoon met deze vorm van narcisme is in emotioneel opzicht juist erg instabiel, schiet gemakkelijk in de stress en kan daarbij ook doorschieten in wreedheid. Bij de verborgen narcist past ook de passieve agressie, de vermomde vijandigheid. De agressie wordt niet openlijk geuit, maar komt via een omweg. Je zou kunnen stellen dat veel pubers (tijdelijk) in zo’n stadium verkeren.

Meer vormen?

Maar als je dit onderscheid maakt, dan blijken er toch allerlei mensen met kenmerken van narcisme niet in het plaatje ‘openlijk’ en ‘verborgen’ te passen.

Qua persoonlijkheidstrekken zie je bij narcisme steeds weer dat er een negatief verband bestaat met empathie, met vriendelijkheid en met het gewetensvol zijn, met betrouwbaarheid. Dat lijkt in eerste instantie niet zo te zijn. Veel mensen die met verborgen narcisten in aanraking komen beschrijven hen juist als bijzonder empathisch, buitengewoon vriendelijk en ze komen ook hun afspraken na. Maar dat is de tijdelijke ‘omhulling’ om maar aardig gevonden te worden. Dit houden ze niet lang vol. In een langduriger relatie komt de ware narcistische aap uit de mouw.   

Drie vormen

Vandaar dat er pogingen zijn ontwikkeld om narcisme nog nader te differentiëren. Zo komen Russ, Shedler, Bradley, & Westen (2008) op basis van de factoren ‘reguleren van eigenwaarde’, emotionele aanpassing en mate van interpersoonlijke problematiek tot de volgende driedeling:

  • Het arrogante type (dat lijkt het meest op openlijk, grandioos narcisme): hij ziet zichzelf als centrum van de wereld en schaamt zich daar niet voor, hij heeft overal het recht toe, heeft overal verstand van. Die mensen zie je ook regelmatig op Twitter hun ondeskundigheid etaleren.
  • Het verlegen type (dat lijkt het meest op verborgen narcisme) oogt vele meer bescheiden en sociaal teruggetrokken, maar heeft dezelfde behoefte: belangrijk gevonden worden, boven de anderen staan.
  • En tenslotte het psychopatische type, dat opvalt door het voortdurende grensoverschrijdende gedrag, het manipuleren van anderen en van omstandigheden en frequent, antisociaal gedrag.
Ik zou opnieuw als centraal kenmerk willen noemen: alle drie vormen kenmerken zich door onvoldoende ‘samen’. Mensen met narcisme stellen zich (gezien vanuit de Transactionele Aanalyse) boven de ander op en hebben de behoefte om controle over de anderen te verwerven en te behouden. 

Het cirkelgesprek (slot)

Het mooie van vermelding van je gevoelens is dat niemand je kan tegenspreken. Hoewel sommige mensen dat wel zullen proberen. Maar als je zegt: 'Ik voel me hier niet prettig over' is dat jouw gevoel. Daar gaat een ander niet over. 

Beëindig het gesprek.

Als de ander jou klem probeert te zetten is je neiging misschien om meteen te vertrekken de deur hard dicht te slaan. Maar dat is niet effectief. Het is ook niet effectief om alsnog het laatste woord te krijgen. Dat verlies je.

De beste manier in een cirkel gesprek is: ‘gewoon stoppen’. Dus zo rustig mogelijk blijven, niet schelden, niet met de deuren slaan. Als je erg gestresst bent en de spanning is opgelopen is dat wel ingewikkeld, maar het is toch de beste manier.

Het is uiteraard erg lastig als dit soort discussies steeds weer gebeuren met iemand die je bijna niet kunt ontlopen. Maar het gaat nu om wat er het beste werkt in zo’n loopgravenoorlog en dat is stoppen met de discussie over dit onderwerp.

Trap niet in de valkuil van een ‘jij-boodschap’. ‘Jij luistert weer eens niet!’ Daarmee hou je namelijk het cirkelgesprek juist in stand. Gebruik een ‘ik-boodschap’.. Of “Laten we dit later bespreken.”. Maar dan is het ook klaar. Je hebt je grens aangegeven.

Misschien hoop je dat de ander jou alsnog tegemoet komt. Maar wacht daar op dit moment niet op. Het is voor dit moment klaar. Ga gewoon weg.

Bedenk ook dat jij de gevoelens van de ander niet kunt veranderen. De ander heeft zijn eigen gevoelens, net zoals jij. Je kunt het hartgrondig met de ander eens zijn, maar dat verandert niets aan de situatie. Als je alsnog probeert om de ander te veranderen stap je opnieuw in het cirkelgesprek. Daarom kunnen die gesprekken maanden en jaren voortduren zonder dat je ook maar een stap verder komt.

Stap ook niet in de valkuil dat jij gaat eisen hoe de ander zich moet voelen. “Ik zou me maar een flink schuldig gaan voelen!” Dat soort opmerkingen – hoe verleidelijk ook – maken nu juist dat het cirkelgesprek niet kan stoppen. uiteindelijk daar dan gewoon eindigen.

Laat de ander bij zijn of haar gevoelens. Beoordeel de ander op het gedrag, niet op het gevoel. Als het gedrag aanvaardbaar is en genoeg veilig voor jou is om in de buurt te zijn: dan is contact mogelijk. Zo niet, dan moet je uit de weg gaan en daar blijven zolang het zo is. Ga je desondanks het gesprek weer aan, dan begint de cirkel van voren af aan.

Vrij naar de Vlaamse orthopedagoge Annemie Declerq en met dank aan Henk R die mij dit artiekel toestuurde.

Turnhout

Bij de naam Turnhout moet ik aan oefeningen aan de rekstok denken. Maar de naam schijnt afgeleid te zijn van de Germaanse woorden 'doorn' en 'bos'.  

Om vanuit het westen Turnhout binnen te kunnen fietsen moet ik me door een uitgestrekt bedrijventerrein worstelen dat – net zoals alle andere bedrijventerreinen van na de Tweede Wereldoorlog – een architectonische schandvlek is. Gelukkig schijnt de zon.

Daarna kom je echt in Turnhout en dat is beslist geen onaantrekkelijke plaats. In zekere zin doet het centrum wat aan dat van het Belgische Hasselt denken, met in het midden een aantal historische gebouwen die daarna enkele ringen van bebouwing die concentrisch om het centrum heen liggen.

Even bezijden dat centrum vind je één van de mooiste begijnhoven van België. Het land telt 26 begijnhoven, waarvan er 13 op de lijst van Unesco-werelderfgoed staan, waaronder het begijnhof van Turnhout. Het is in de afgelopen jaren gerenoveerd, tijdens een vorig bezoek fotografeerde ik voornamelijk bouwwerkzaamheden.

Het Begijnhof van Turnhout

De eerste gebouwen ontstonden in de late Middeleeuwen, maar de huizen die je nu ziet dateren uit de 16e en 17e eeuw. Het gaat om een uitgestrekt en langwerpig complex: een oase van stilte in de stad. Ooit woonden hier 360 begijnen. Ik vind het opvallend dat het nogal verschillende huizen zijn qua grootte. Op het terrein staat een goed bewaarde barokkerk. Je kunt er ook een museum bezoeken, maar ik ben te laat. Maar het hof zelf is gewoon erg mooi om weer even rond te dwalen. Het is de zesde keer dat ik in dit Begijnhof ben, maar ik ben opnieuw onder de indruk.

Een ander mooi gebouw is de neoclassicistische gevangenis. Daar ben ik niet binnen geweest. Van buiten hebben veel Belgische gevangenissen dezelfde architectuur. België telt een groot aantal verouderde gevangenissen. Omdat de gevangenissen sterk overbevolkt waren is er de afgelopen jaren gebouwd aan nieuwe complexen. Een aanzienlijk deel van de gevangenen in België heeft geen Belgische nationaliteit (38%). In Brussel is dit zelfs de meerderheid. Zo’n 12% heeft geen woonadres elders. Komen ze vrij, dan zijn ze voor onderdak afhankelijk van opvang zoals tehuizen voor daklozen.

Maar wat ik zo bijzonder vind aan die oudere gevangenissen is de architectuur. Neem bijvoorbeeld de gevangenis van Brussel Sint Gillis. Die is gewoon een plaatje! Je zou aan de buitenkant denken dat het binnen goed toeven is. In Leeuwarden is zo’n gevangenis omgetoverd tot hotel waar het inderdaad goed toeven is.

Ik fiets nog even naar het echte centrum van Turnhout, maar daar kun je – als je een beetje atletisch bent – vandaag over de hoofden lopen. Er heeft een invasie van Nederlanders plaats gevonden die de lock-down in eigen land omzeilen. Vervolgens word ik ook nog twee keer bijna geschept door een auto met Nederlands kenteken. Hier moet ik niet zijn!

Ik overweeg wat ik nu zal doen. Ruim dertig kilometer in de kou en deels in het donker terugfietsen naar Tilburg of de warmte opzoeken van de trein. Ik kies voor het laatste. Met een overstap in Berchem kom ik in Roosendaal uit. De vloerverwarming van de oude Belgische treinen zorgt ondertussen voor lekker warme voeten... De fietsteller heeft er 70 kilometer bij opgeteld. 

Cirkelgesprek (3)

Een gesprek is geen communicatie, geen dialoog, voor een persoon met een narcistische persoonlijkheidsstoornis, maar het is een verbale wedstrijd. 

Narcisme hangt per definitie samen met angst voor controleverlies. In relaties houdt dat in dat de persoon in kwestie niet in de eerste plaats ‘samen’ is met de ander, maar probeert de ander controle te krijgen en te houden. Vandaar dat het ‘stalken’ vaak samengaat met narcisme.

Je bent in een eindeloze discussie terecht gekomen en daarbij kom je geen stap verder. Het lijkt op de loopgravenoorlog tijdens de Eerste Wereldoorlog, waarbij de fronten jarenlang maar een klein beetje verschoven, dan weer vooruit, dan weer achteruit. Achteraf kun je zeggen: ‘Waar was dat allemaal goed voor?’ Maar de strijdende partijen bleven maar hopen op de overwinning.

Uit het voorstaande vloeit logischerwijze voort dat je eerder aan de bel zou moeten trekken. De eerste stap is dan ook: ‘Herken het patroon!’ Zie in dat er sprake is van een herhaling van zetten, waarbij je geen stap verder komt.

De tweede stap is dat je nog eens bekijkt welke emotie de ontmoeting met de ander bij jou oproept. Gevoelens zijn niet verkeerd, ze horen er bij. Als je constateert dat je je boos voelt, of machteloos, dan is dat dus zo. Dat is op dat moment jouw reactie op de situatie. Over gevoelens heb je ook geen controle. Er bestaan wel therapieën (zoals de Rationeel Emotieve Therapie), maar die maken niet dat je niet boos wordt, ze helpen je om je denken over je emoties te veranderen.

De stap die je vervolgens in de interactie neemt is niet opnieuw over de feiten beginnen. Dat was immers de inzet van die verbale loopgravenoorlog? Je geeft een ik-boodschap die te maken heeft met jouw gevoel.

“Ik heb het gevoel dat je liegt” is geen gevoelsuiting, dat is een mening. Een ik-boodschap met een mening. Houd het bij jezelf. “Ik voel me gekwetst.” “Ik voel me niet veilig.”

Gemakkelijk gezegd en geschreven op dit blog. Maar wie weet: toch de moeite waard om ons dit bewust te zijn...

Cirkelgesprek (2)

Dat we zo lang vast kunnen blijven zitten in een gesprek heeft met onze principes te maken. Of - met een andere aanvliegroute - met een hoge Expressed Emotion. 

Dat wil trouwens niet zeggen dat het perse gaat om een belangrijk thema. Mensen kunnen ook heel lang terugkomen op iets wat ooit gebeurd is, maar wat voor een buitenstaander als heel onbelangrijk gezien wordt. Zoals een opmerking die verkeerd valt.

Vaak is de onderliggende reden een gevoelskwestie, zoals ‘Ik voel me niet gerespecteerd’. Alleen ervaar je dat misschien niet zo. Je hebt ruzie over de buitenkant, terwijl het probleem aan de binnenkant zit. Bij wijze van spreken: je hebt ruzie over het dopje dat wéér niet op de tube tandpasta is gedaan, terwijl het onderliggende gevoel is dat je in huis alles maar in je eentje moet doen.

Feit of mening?

Als dit met een persoon gebeurt met een persoonlijkheidsstoornis dan heb je het recept voor een nooit eindigende cirkel-discussie. Dat komt doordat de persoon met een persoonlijkheidsstoornis vaak niet in staat is om dezelfde werkelijkheid te zien die jij ziet. Aldus de Vlaamse orthopedagoge Annemie Declerq.

Ze noemt daarbij als voorbeeld de narcistische persoonlijkheid. Bij narcistische mensen dicteert de manier waarop ze zich voelen wat de feiten zijn. Dus als ze het gevoel hebben verraden te worden dan ben je een verrader.

Mensen met een narcistische persoonlijkheid zetten de ander op een voetstuk zolang die ander hen waardeert en voor hem/haar applaudiseert. Maar wanneer hun gevoel niet samenvalt met dat van de ander val je van je voetsuk af en word je gedegradeerd. En daarmee komen we via een omweg weer bij het thema ‘splitting’ uit.

Het probleem met de weergave van de werkelijkheid is dat die gekleurd is. Dat geldt voor ons allemaal. Mensen met een persoonlijkheidsstoornis hebben echter veel meer moeite om zich dat te realiseren. Voor hen zijn meningen feiten. En dan kun je eindeloos discussiëren, je komt er uiteindelijk nooit uit.