Cognitieve achteruitgang bij het ouder worden (6)

Een ingewikkeld thema zijn de executieve functies. Daar valt een groot aantal planmatige gedachten en handelingen onder. 

Executieve functies kun je onderscheiden in gedrag en cognitie.

Onder het gedrag valt:

  • de taakinitiatie (je ergens toe zetten)
  • de emotieregulatie (gepast reageren in een bepaalde situatie)
  • de volgehouden aandacht (iets waar je mee bezig gaat ook afmaken)
  • de responsinhibitie (je in kunnen houden, niet meteen iets pakken bijv.)
  • de flexibiliteit (lukt het één niet, dan doe ik het ander)
  • het doelgerichte gedrag (ik ga nu dit doen en daarna iets anders)

Het zal duidelijk zijn dat het ouderen meer moeite kost om op het gebied van de executieve functies ‘te presteren’. Deels komt dat doordat het tempo lager ligt, de schakeltijd meer tijd vraagt en het overzicht (buiten de vaste patronen) moeizamer verloopt. Ook is bekend dat ouderen vaak meer emotioneel zijn (het tweede punt), maar dan nog zie je verschillen. De één flapt iets er uit en de ander weet zich aan te passen, al naar gelang de omstandigheden.

De heer en mevrouw Peereboom wonen nog bij elkaar. De verpleegkundige komt binnen en zet voor hen beiden de pillen klaar. 'Hé', zegt mevrouw Peereboom, 'een snoepje op tafel'. Ze steekt het medicijn van haar man in de mond en slikt de pil meteen door. Bij mevrouw Peereboom zie je op dat moment een tekort aan responsinhibitie. 

Dat het allemaal meer tijd kost valt onder de normale veroudering. Iemand van 71 jaar kan niet meer zo flitsend reageren en handelen als iemand van 21 jaar. Je kunt je ook wel voorstellen wanneer het allemaal meer ‘bijzonder’ wordt.

Onder de cognitie valt:

  • de planning, de prioritering (‘eerst ga ik dit doen, dan dat en daarna weer iets anders. Maar als er iets tussen komt moet ik dat misschien voorrang geven’). Het gaat hierbij niet in de eerste plaats om het gedrag, maar om het bedenken wat je wilt gaan doen.
  • de organisatie. Het meest eenvoudige voorbeeld is het bereiden van een maaltijd. Als je er bij nadenkt komt daar heel wat organisatie bij kijken. De boodschappen doen, het klaar maken van de groenten, de volgorde waarop je de gerechten aan de kook brengt.
  • het werkgeheugen (al eerder beschreven) : in je hoofd verschillende zaken met elkaar combineren, bijvoorbeeld de groenten op de markt kosten 1.20 euro, 2,70 euro, 5,10 euro en 2.70 euro, dus ik heb een briefje van tien en nog wat kleingeld nodig.
  • timemanagement (bijvoorbeeld: hoeveel tijd heb ik nodig om me aan te kleden, te ontbijten zodat ik klaar kan zitten als de taxi komt).
  • metacognitie: nadenken over de interactie tussen jou en de ander: als ik dit zeg tegen de verpleegkundige zal ze er waarschijnlijk op die manier op reageren…

Gaan de executieve functies achteruit bij het ouder worden. Ja! Maar het is niet bij iedereen en op alle punten het geval. Enige achteruitgang is ‘normaal’.

Als het berijden van een maaltijd helemaal niet meer lukt, als de persoon helemaal niet meer kan bedenken wat er vandaag moet gebeuren, als hij al om vier uur opstaat om op tijd aangekleed te zijn, dan is de achteruitgang ernstig en is er meer ondersteuning nodig. 

Auteur: henk50

Ik ben orthopedagoog/GZ-psycholoog. Vanaf 1975 heb ik gewerkt in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Schrijven is een hobby en een ontspanning voor mij, vandaar dat ik het niet kan laten om dagelijks iets te schrijven, meestal ook op mijn weblog. Omdat ik zo lang in 'de zorg' heb gewerkt heb ik veel zogenaamde casuïstiek ter beschikking. Soms gebruik ik voorbeelden uit de dagelijkse praktijk op mijn weblog, maar de beschrijvingen zijn altijd vermengd met andere -vaak gedateerde - verhalen. Er komen dus geen één-op-één verhalen voor. Dat zou ook niet mogen vanwege het beroepsgeheim. De namen die ik gebruik zijn altijd gefingeerd. De pedagogische en psychologische voorbeelden hebben dus wel enig waarheidsgehalte, maar ze hebben de pretentie om toch onherkenbaar te zijn. Mocht de lezer toch iemand herkennen, dan is dat waarschijnlijk toeval. Een enkele keer zijn voorbeelden van dialogen geheel gefingeerd. Uit de privésituatie wordt slechts zeer beperkt iets vermeld, waarbij ik met name zorgvuldig om ga met fotomateriaal. De namen van mensen die reageren worden nooit door mij doorgegeven aan derden, ze blijven in mijn afgesloten Wordpress-domein.

2 gedachten over “Cognitieve achteruitgang bij het ouder worden (6)”

    1. @ Jacobus: heel goed! Tijdens het schrijven dacht ik: ‘zal ik berijden schrijven’? Dat was ik alsnog niet van plan. Maar ik heb het dus toch gedaan. Als je oyder wordt kun je niet het één bedenken en het ander doen, dat moet synchroon verlopen…

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: