Vormen van narcisme (1)

In de afgelopen decennia is autisme uitgewaaierd tot een ‘spectrum aan autistische stoornissen. Datzelfde geldt ook voor de borderline persoonlijkheidsorganisatie. En algemeen’ wordt evenzeer erkend dat ‘de’’ narcist’ niet bestaat. Net zoals de narcis in de tuin in tientallen varianten bestaat, zo is er ook een breed scala aan mensen die allemaal kenmerken vertonen van narcisme, maar op een heel verschillende manier.

Bekend was al het verschil tussen ‘overt’ narcisme (het prototype van ‘de narcist’: hij is nadrukkelijk aanwezig) en de ‘covert’ narcist, de heimelijke, verborgen narcist. De verborgen narcist heeft dezelfde verlangens als de openlijke narcist, maar dat merk je pas als je het door hebt en dan ben je te laat. De tweede groep komt in eerste instantie heel bescheiden en innemend over, maar is er net zo goed op uit om controle over anderen te verkrijgen. Narcisme en ‘samen’ gaan eigenlijk niet samen.

Grandioos of verborgen?

In het onderscheid tussen het grandioze narcisme en het verborgen narcisme zagen Miller e.a. (2012) het volgende (uit een factor-analyse rond trekken van de persoonlijkheid):

  • De grandioze narcist blaast zichzelf op (ik kan alles, in begrijp alles, ik heb overal verstand van, deze persoon met narcisme is extravert, stapt op iedereen af, lijkt niet gauw van zijn stuk te zijn (weet overal wel weer een antwoord op te verzinnen) en hij schaamt zich ook niet voor zijn eigen agressieve uitingen naar anderen toe (meestal verbaal, maar als het fysiek is heeft de ander het er naar gemaakt).
  • De verborgen narcist daarentegen is overgevoelig voor kritiek. Hij voelt zich direct aangevallen en gekrenkt. De persoon met deze vorm van narcisme is in emotioneel opzicht juist erg instabiel, schiet gemakkelijk in de stress en kan daarbij ook doorschieten in wreedheid. Bij de verborgen narcist past ook de passieve agressie, de vermomde vijandigheid. De agressie wordt niet openlijk geuit, maar komt via een omweg. Je zou kunnen stellen dat veel pubers (tijdelijk) in zo’n stadium verkeren.

Meer vormen?

Maar als je dit onderscheid maakt, dan blijken er toch allerlei mensen met kenmerken van narcisme niet in het plaatje ‘openlijk’ en ‘verborgen’ te passen.

Qua persoonlijkheidstrekken zie je bij narcisme steeds weer dat er een negatief verband bestaat met empathie, met vriendelijkheid en met het gewetensvol zijn, met betrouwbaarheid. Dat lijkt in eerste instantie niet zo te zijn. Veel mensen die met verborgen narcisten in aanraking komen beschrijven hen juist als bijzonder empathisch, buitengewoon vriendelijk en ze komen ook hun afspraken na. Maar dat is de tijdelijke ‘omhulling’ om maar aardig gevonden te worden. Dit houden ze niet lang vol. In een langduriger relatie komt de ware narcistische aap uit de mouw.   

Drie vormen

Vandaar dat er pogingen zijn ontwikkeld om narcisme nog nader te differentiëren. Zo komen Russ, Shedler, Bradley, & Westen (2008) op basis van de factoren ‘reguleren van eigenwaarde’, emotionele aanpassing en mate van interpersoonlijke problematiek tot de volgende driedeling:

  • Het arrogante type (dat lijkt het meest op openlijk, grandioos narcisme): hij ziet zichzelf als centrum van de wereld en schaamt zich daar niet voor, hij heeft overal het recht toe, heeft overal verstand van. Die mensen zie je ook regelmatig op Twitter hun ondeskundigheid etaleren.
  • Het verlegen type (dat lijkt het meest op verborgen narcisme) oogt vele meer bescheiden en sociaal teruggetrokken, maar heeft dezelfde behoefte: belangrijk gevonden worden, boven de anderen staan.
  • En tenslotte het psychopatische type, dat opvalt door het voortdurende grensoverschrijdende gedrag, het manipuleren van anderen en van omstandigheden en frequent, antisociaal gedrag.
Ik zou opnieuw als centraal kenmerk willen noemen: alle drie vormen kenmerken zich door onvoldoende ‘samen’. Mensen met narcisme stellen zich (gezien vanuit de Transactionele Aanalyse) boven de ander op en hebben de behoefte om controle over de anderen te verwerven en te behouden. 

Auteur: henk50

Ik ben orthopedagoog/GZ-psycholoog. Vanaf 1975 heb ik gewerkt in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Schrijven is een hobby en een ontspanning voor mij, vandaar dat ik het niet kan laten om dagelijks iets te schrijven, meestal ook op mijn weblog. Omdat ik zo lang in 'de zorg' heb gewerkt heb ik veel zogenaamde casuïstiek ter beschikking. Soms gebruik ik voorbeelden uit de dagelijkse praktijk op mijn weblog, maar de beschrijvingen zijn altijd vermengd met andere -vaak gedateerde - verhalen. Er komen dus geen één-op-één verhalen voor. Dat zou ook niet mogen vanwege het beroepsgeheim. De namen die ik gebruik zijn altijd gefingeerd. De pedagogische en psychologische voorbeelden hebben dus wel enig waarheidsgehalte, maar ze hebben de pretentie om toch onherkenbaar te zijn. Mocht de lezer toch iemand herkennen, dan is dat waarschijnlijk toeval. Een enkele keer zijn voorbeelden van dialogen geheel gefingeerd. Uit de privésituatie wordt slechts zeer beperkt iets vermeld, waarbij ik met name zorgvuldig om ga met fotomateriaal. De namen van mensen die reageren worden nooit door mij doorgegeven aan derden, ze blijven in mijn afgesloten Wordpress-domein.

14 gedachten over “Vormen van narcisme (1)”

    1. Percies!!!

      Mijn covert narcistisch borderlinerrinetje verweet mij steeds dat ik haar ongelijkwaardig behandelde (waar zij m.i. in positieve zin nog gelijk in had ook). Maar mijn repliek dat ik weinig wederkerigheid ervoer, kon zij niet weerleggen.

      1. Constructieve bijdrage weer, Jan, vooral dat labelen. Hocus pocus focus ookus op jezelf. Het was toch uit?

      2. En dan druk ik mij met labelen nog heel netjes uit. Want eigenlijk scheldt jij met ziektes en dan denk je ook nog dat je leuk bent.

      3. “Het WAS toch uit?” staat voor: Je zei toch dat het uit was? Je gedrag/uitspraak doet anders vermoeden. Het is dus niet zozeer een gewone onvoltooid verleden tijd.

      4. Hoe dan ook heeft de term ‘borderlinerinnetje’ 5 januari jongstleden zijn 7 jarige jubileum gevierd.

      5. Beste Miep,

        Het lijkt mij voor Henk50 niet leuk als er op zijn blog een soort vete wordt uitgevochten.

        Wellicht in jouw ogen wat frivool, maar mijn reacties zijn inhoudelijk en niet uit rancune. Het is en blijft een dieptriest geval.

        Door mijn ervaringen en opleiding interesseert groep B mij nu eenmaal.

        Indachtig de beste aanpak bij narcisme ga ik nu wat jou betreft in de NO CONTACT modus. Hopelijk respecteer jij dat.

        De groeten,

        Jan

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: