Drang naar samenhang (4)

Op basis van je ervaringen in het verleden maak je een situatieschets van het heden. Waarnemingen worden dus gekleurd door je levensverhaal. En als de huidige tijd teveel afwijkt van wat je je voor kunt stellen probeer je datgene wat je meemaakt te herschrijven zodat de wereld weer klopt.

Den Helder

Dat is wat de theorie over de cognitieve dissonantie ons duidelijk wil maken. De stad Den Helder werd in 1940 gebombardeerd door Engelse vliegtuigen met de tekens van de RAF op de vleugels. Toch vertelden ooggetuigen – onafhankelijk van elkaar – dat ze zeker wisten dat ze de Duitse swastika-tekens hadden gezien. Latere berichten van de RAF dat Engelse vliegtuigen de stad hadden gebombardeerd werden ontkend. Dat kon niet waar zijn.

Bergamo

Datzelfde verschijnsel deed zich in 2020 voor met de legertrucks in Bergamo. Er circuleerden binnen enkele dagen talloze berichten op ‘social media’ dat de ambulances met zwaailichten en de legertrucks leeg hadden rondgereden om de bevolking bang te maken. Ook latere verhalen van ooggetuigen en mensen die zelf vervoerd waren werden niet geloofd. Ze werden ook niet gerectificeerd. Dat is kenmerkend voor de ontkenning van de realiteit tijdens crisis-situaties: er helpt geen redelijk argument meer tegen. Dat de legertrucks en ambulances vol lagen kon niet waar zijn, want ‘van een gewoon griepje kun je niet zo ziek worden.’

Scotoom

Uitgave; De Bezige Bij, 2018

In zijn laatste – en postuum uitgegeven – boek ‘De rivier van het bewustzijn’ beschrijft Oliver Sacks het verschijnsel van het scotoom. Die term komt oorspronkelijk uit de ooggeneeskunde. Het is de blinde vlek waarbij patiënten een deel van hun gezichtsvermogen kwijt zijn.

Volgens Sacks gebeurt dat ook in de wetenschap. Bepaalde kennis wordt genegeerd omdat het denken er nog niet aan toe is of omdat het idee helemaal niet past in de gangbare manier van kijken.

Zuurstof

In 1670 werd het begrip zuurstof bedacht door John Mayow. Hij ontdekte dat één vijfde van de lucht die we inademen uit ‘spiritus nitro aereus’ bestaat. Toch duurde het nog een eeuw voordat men dit idee serieus ging nemen. Kennelijk was de tijd er nog niet rijp voor. De gangbare theorie in die tijd over verbranding, de flogiston-theorie, was te dominant aanwezig in de samenleving waardoor andere hypothesen geen kans kregen binnen de wetenschap.

Migraine

In 1858 schreef Frederick Herschel over geometrische vormen (visuele hallucinaties) die een deel van de patiënten tijdens een migraine-aanval ervaart. Olver Sacks verbaasde zich erover dat deze kennis niet in de meer recente vakliteratuur beschreven was. Hoe was dat te verklaren? In de eerste plaats was Herschel geen arts maar een nieuwsgierig onderzoeker die wilde weten welke mensen deze geometrische vormen zagen tijdens een migraine-aanval. In de tweede plaats kon men destijds niets met deze kennis: het hersen-onderzoek was nog lang niet zover gevorderd dat men hier conclusies uit kon trekken. Pas in 1992 slaagde Ralph M. Siegel er in om deze geometrische verschijningsvorm van de aura tijdens een migraine-aanval in een breder perspectief te plaatsen.

Beenbreuk

Een eigen ervaring deed Oliver Sacks op toen hij als gevolg van een complexe beenbreuk in het ziekenhuis belandde. Hij had de indruk gekregen dat zijn been er niet meer bij hoorde: het was een losliggend deel van zijn lichaam (ik had een vergelijkbare ervaring nadat mijn been in de kreukels was geraakt: ik had het gevoel dat ik mijn been naast het bed kon zetten en zelf kon blijven liggen). Sacks ging op onderzoek uit, maar vond geen beschrijvingen van dit fenomeen.

Totdat hij in een historische bibliotheek kwam, waar een boek stond dat geschreven was door Weir Mitchell (in 1864). Sacks ontdekte ook dat hij de eerste was sinds 1918 die dit boek leende. De kennis die Mitchell had vergaard bleek geheel te zijn verdwenen. Daardoor kon zijn behandelend neuroloog zeggen dat Sacks unieke ervaringen had die verder in de wetenschap onbekend waren….

Een scotoom is dus een blinde vlek in de wetenschap waardoor men beschikbare kennis niet opmerkt of negeert. De wetenschap is er nog niet aan toe, kan er niets mee of men ervaart een nieuw inzicht als niet passend binnen de gangbare denkkaders. Dat gebeurt o.a. als een ontwikkeling zo snel gaat dat het het bevattingsvermogen te boven gaat. Het idee is zó revolutionair: 'het kan niet waar zijn'. 

Auteur: henk50

Ik ben orthopedagoog/GZ-psycholoog. Vanaf 1975 heb ik gewerkt in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Schrijven is een hobby en een ontspanning voor mij, vandaar dat ik het niet kan laten om dagelijks iets te schrijven, meestal ook op mijn weblog. Omdat ik zo lang in 'de zorg' heb gewerkt heb ik veel zogenaamde casuïstiek ter beschikking. Soms gebruik ik voorbeelden uit de dagelijkse praktijk op mijn weblog, maar de beschrijvingen zijn altijd vermengd met andere -vaak gedateerde - verhalen. Er komen dus geen één-op-één verhalen voor. Dat zou ook niet mogen vanwege het beroepsgeheim. De namen die ik gebruik zijn altijd gefingeerd. De pedagogische en psychologische voorbeelden hebben dus wel enig waarheidsgehalte, maar ze hebben de pretentie om toch onherkenbaar te zijn. Mocht de lezer toch iemand herkennen, dan is dat waarschijnlijk toeval. Een enkele keer zijn voorbeelden van dialogen geheel gefingeerd. Uit de privésituatie wordt slechts zeer beperkt iets vermeld, waarbij ik met name zorgvuldig om ga met fotomateriaal. De namen van mensen die reageren worden nooit door mij doorgegeven aan derden, ze blijven in mijn afgesloten Wordpress-domein.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: