Complotdenken en persoonlijkheid (3)

De één is meer gericht op het geheel, de ander is meer gevoelig voor al dan niet toevallige verbanden. Dat lijkt deels een aangeboren eigenschap te zijn. 

Mensen die van statistiek en wetenschap houden zijn vaak meer gericht op bewijs. Anderen zijn meer gevoelsmensen. Ze ervaren iets en ze hebben de neiging om dan meteen een verband te zoeken.

Bij kinderen van een jaar of negen bestaat het leven vaak sterk uit associaties, uit het leggen van toevallige verbanden. Je moet met je rechterbeen boven aan de trap uitkomen, anders krijg je een onvoldoende voor je leesbeurt. Dat heet de ‘Stel je voor dat… angst’. Die associatieve neiging kan ook leiden tot vermijdingsgedrag. Je verslikt je in een worteltje en vervolgens wil je nooit meer wortels eten. Omdat je neiging vermijden is is ook de kans op het ontwikkelen van trauma’s groter.

Daar lijkt ook een verband te zitten met de zogenaamde “conspirational mindset”. Mensen die associatief denken leggen snel causale verbanden. Naarmate de angst groter is zijn die causale verbanden minder bespreekbaar. ‘Het is zo, want ik heb het zelf gezien’. ‘Ik voel het zo, dus het is zo’.

Na het drinken van twee liter chocolademelk had ik de volgende dag daverende hoofdpijn. Dom natuurlijk. Maat welke conclusie kan ik daaruit trekken?

Het is slechts een N = 1 onderzoek. Het bewijst niets. Het geldt voor mij, maar niet voor de rest van Nederland. Daar heb je een representatieve steekproef voor nodig. Inmiddels is duidelijk dat ik niet de enige ben. Veel mensen blijken daverende hoofdpijn te krijgen na het nuttigen van (teveel) chocolade.

'Welnee' zegt een kennis, 'mijn man gaat altijd chocolade eten als hij hoodpijn krijgt'. Dus klopt dat onderzoek niet, volgens die kennis. De mensen hadden al hoofdpijn en gingen daarna chocolade eten. Dat is een voorbeeld van associatief denken. Vanuit één situatie wordt heel snel een bepaalde koppeling gemaakt. Die kan waar zijn, maar waarschijnlijk is het toeval. Bij associatieve denkers wordt zo'n toeval eerder als algemeen geldig feit gezien. 

In het programma Argos Medialogica van de NPO (23 april 2021) zag je dit spanningsveld o.a. binnen de medische wetenschap. De één wil pas medicatie toedienen als wetenschappelijk is bewezen dat het werkt. De ander ziet enkele patiënten opknappen van een bepaalde medicatie en meent dan dat dat medicijn dus voor iedereen werkt. Het zijn twee ‘talen’ die elkaar vaak nauwelijks kunnen verstaan.

Mevrouw Veenstra weet het zeker. De BMR-vaccinatie leidt tot autisme bij kinderen. Daarom is haar zoon autistisch geworden. Later blijkt dat haar zoon een bepaalde genetische afwijking heeft. Inmiddels is haar man ook gediagnosticeerd met autisme. Hij heeft geen BMR-vaccinatie gehad en dezelfde genetische afwijking als zijn zoon. Maar nog steeds weet mevrouw Veenstra het zeker: haar zoon is autistisch geworden door de BMR-vaccinatie. 

Mensen die heel snel causale verbanden tussen dingen zien die vaak toevallig met elkaar te maken hebben zijn vaak ook gevoeliger voor de elementen waaruit een complotverhaal is opgebouwd: een versimpeld oorzakelijk verband tussen een groot complex probleem en een veroorzaker. De meeste mensen geloven ook maar zelden in slechts één complot.’

Een onderzoek naar het denken in complotten rond de dood van prinses Diana toont ook mensen bij buitengewone gebeurtenissen de neiging hebben om te zoeken naar alternatieve verklaringen. Het verhaal van de te snel rijdende auto die daardoor verongelukte was 'te gewoon'. Er moest iets anders achter zitten. Vooral mensen die associatief denken hadden een voorkeur voor een alternatieve verklaring. 

Auteur: henk50

Ik ben orthopedagoog/GZ-psycholoog. Vanaf 1975 heb ik gewerkt in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Schrijven is een hobby en een ontspanning voor mij, vandaar dat ik het niet kan laten om dagelijks iets te schrijven, meestal ook op mijn weblog. Omdat ik zo lang in 'de zorg' heb gewerkt heb ik veel zogenaamde casuïstiek ter beschikking. Soms gebruik ik voorbeelden uit de dagelijkse praktijk op mijn weblog, maar de beschrijvingen zijn altijd vermengd met andere -vaak gedateerde - verhalen. Er komen dus geen één-op-één verhalen voor. Dat zou ook niet mogen vanwege het beroepsgeheim. De namen die ik gebruik zijn altijd gefingeerd. De pedagogische en psychologische voorbeelden hebben dus wel enig waarheidsgehalte, maar ze hebben de pretentie om toch onherkenbaar te zijn. Mocht de lezer toch iemand herkennen, dan is dat waarschijnlijk toeval. Een enkele keer zijn voorbeelden van dialogen geheel gefingeerd. Uit de privésituatie wordt slechts zeer beperkt iets vermeld, waarbij ik met name zorgvuldig om ga met fotomateriaal. De namen van mensen die reageren worden nooit door mij doorgegeven aan derden, ze blijven in mijn afgesloten Wordpress-domein.

3 gedachten over “Complotdenken en persoonlijkheid (3)”

  1. Op het moment dat ik hoorde van dat ongeluk dat je als voorbeeld geeft, herinnerde ik me dat het zelfde type auto kort tevoren was afgedankt door de Nederlandse politie, vanwege een probleem met de stuurbekrachtiging. Erg gevaarlijk, als op hoge snelheid in de bocht van een tunnelineens de stuurbekrachtiging uitvalt.

    Dat deed mij sterk vermoeden dat er geen moordaanslag was geweest, dat de achtervolgende journalisten niet schuldig waren, dat de chauffeur geen verwijt gemaakt kon worden. Ik dacht dat het ongeluk domme pech was.

    Ik faxte de gegevens van dat manko aan kranten en TV redacties. Maar die vonden de complot theorieën interessanter.

  2. Misschien val ik in herhaling, maar het probleem is denk ik dat vaak meningen, gevoelens en feiten door elkaar gehaald worden. Bij voorbeeld een zin die begint met: Ik heb het gevoel dat …… kondigt een mening aan en geen gevoel.

  3. ik word altijd geïrriteerd van zulke mensen, ze weten alles terwijl het in mijn ogen lang en lang niet vast staat, ik heb ook het idee dat 75 procent van de mensen van alles aanneemt op het gevoel. ( haha ook een gevoel), groeten mia

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.