Complotdenken en persoonlijkheid (2)

In het vorige blog werden vier karakteristieken van het complotdenken genoemd. Mensen die in complotten denken a) ontkennen per definitie dat ze complotdenkers zijn. b) Ze zijn geneigd om 'overal iets achter te zoeken' (niets is wat het lijkt). c) Ze neigen naar simplificaties: één oorzaak heeft één gevolg. d) En ze houden strak vast aan hun mening, ook al komen er nieuwe gegevens aan het licht. 

e) Een vijfde kenmerk van complotdenkers is dat ze als het ware een ingebouwd wantrouwen hebben tegen de wetenschap. Ze vertrouwen meer op hun gevoel dan op de feiten.

Zo reageerde een woordvoerder van de site Vaccinvrij op kritiek op de onderbouwing van hun gegevens 'dat het nu eenmaal zo is zoals wij dat voelen'. Daarom hoefde er ook geen rectificatie te komen. 

f) Complotdenkers staan van nature wantrouwend tegenover de overheid. Als de overheid met een plan komt is dat meteen al verdacht. ‘Er zit vast iets achter’. Eerder heb ik daarover geschreven in het kader van de zogenaamde sociale interpretatie. Wat van de overheid komt kan nooit goed zijn. In de afgelopen jaren zijn daar de (gevestigde) media bij gekomen. Ook al geldt binnen de journalist de regel van hoor en wederhoor, van feitencheck vooraf en van mogelijkheid tot correctie achteraf: de media zijn niet te vertrouwen.

Er is alle reden voor om zowel de media als de overheid en de wetenschap kritisch te volgen. In democratische landen kan dat ook gewoon zonder dat je in de gevangenis belandt.

Als je echter alles wat vanuit de wetenschap, de overheid en de journalistiek per definitie als verdacht ziet maak je een denkfout. Je vervangt de ene waarheid door de andere. Het is bewezen wordt vervangen door ‘het is niet bewezen’. Het toetsen van de waarheid is daarmee onmogelijk geworden. omdat je niet meer gelooft dat het mogelijk is om die waarheid te toetsen. Immers: alles wat met wetenschappelijke onderbouwing te maken heeft is ook al verdacht.

g) Complotdenken breidt zich steeds verder uit. Steeds weer word je je bewust van nieuwe gevaren en als je dat zelf niet ontdekt ontdekt een ander het wel voor jou. Het begint vaak met een kleinere aanleiding (een medicijn is niet te vertrouwen, het is mogelijk dat electriciteit schadelijk is voor sommige mensen) maar het eindigt met een heel systeem waarbij het denken wordt overschaduwd door een massief wantrouwen.

h) Complotdenken is zwart-wit. De één is totaal niet te vertrouwen, de ander wordt op een voetstuk gezet. Grijstinten (in sommige omstandigheden, meer of minder0 bestaan op den duur niet meer.

Gevoeligheid voor complotdenken

Zijn bepaalde mensen gevoeliger voor complotdenken dan anderen? Dat lijkt het geval te zijn. Daarbij denkt professor Rutjens aan een ‘conspirational mindset’ (de neiging tot achterdochtig denken). Dat zou samenhangen met het heel snel verbanden zien tussen zaken die toevallig samenkomen. Ik noem dat associatief denken.

Ik zat op mijn kamer te werken en toen stopte er een auto voor de deur. Ik vroeg me af of de buurman thuis was gekomen, dus ik liep naar het raam. Precies op het moment dat ik naar beneden keek stapte een man uit de auto die naar mij keek. Toen wist ik dat die man het op mij voorzien had. Ik deed de gordijnen dicht, zodat hij me niet meer kon zien. De volgende ochtend stond de auto er nog steeds. Dus ik werd nog steeds in de gaten gehouden. 

Dit is een voorbeeld van een betrekkingsidee. Bij betrekkingsideeën is altijd sprake van associatief denken.

Volgens professor Rutjens doet de ene persoon dit veel meer dan de ander. De één zal denken dat die man toevallig naar boven keek, de ander maakt er een heel verhaal van, wat eindigt in een betrekkingsidee: ‘ze hebben het op mij voorzien’. Iemand die zo denkt zal eerder geneigd zijn tot het denken in complotten.

Maar is dit niet een toevallig voorbeeld, dat iedereen kan overkomen? Het kan inderdaad iedereen overkomen. Maar complotdenkers denken nooit in één complot en de rest is toeval. In de QAnon-beweging zie je een enorme voorraad aan complotten die allemaal met elkaar te maken hebben en aan elkaar verbonden worden. Er ontstaat op die manier een heel systeem aan complotdenken. 

Auteur: henk50

Ik ben orthopedagoog/GZ-psycholoog. Vanaf 1975 heb ik gewerkt in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Schrijven is een hobby en een ontspanning voor mij, vandaar dat ik het niet kan laten om dagelijks iets te schrijven, meestal ook op mijn weblog. Omdat ik zo lang in 'de zorg' heb gewerkt heb ik veel zogenaamde casuïstiek ter beschikking. Soms gebruik ik voorbeelden uit de dagelijkse praktijk op mijn weblog, maar de beschrijvingen zijn altijd vermengd met andere -vaak gedateerde - verhalen. Er komen dus geen één-op-één verhalen voor. Dat zou ook niet mogen vanwege het beroepsgeheim. De namen die ik gebruik zijn altijd gefingeerd. De pedagogische en psychologische voorbeelden hebben dus wel enig waarheidsgehalte, maar ze hebben de pretentie om toch onherkenbaar te zijn. Mocht de lezer toch iemand herkennen, dan is dat waarschijnlijk toeval. Een enkele keer zijn voorbeelden van dialogen geheel gefingeerd. Uit de privésituatie wordt slechts zeer beperkt iets vermeld, waarbij ik met name zorgvuldig om ga met fotomateriaal. De namen van mensen die reageren worden nooit door mij doorgegeven aan derden, ze blijven in mijn afgesloten Wordpress-domein.

4 gedachten over “Complotdenken en persoonlijkheid (2)”

  1. Bij f:
    Voel ik verwantschap met de complot denkers !
    De (r) overheid is (helaas) niet te vertrouwen.
    Of het nu gaat om de landelijke, provinciale of gemeentelijke overheid.
    Mijn vertrouwen in deze overheden is weg, al jaren.

    1. De overheden hebben ons inderdaad in de loop der jaren niet veel reden tot vertrouwen gegeven. Maar niet elke ondeskundige beslissing is gestoeld op een complot. Stupiditeit, ijdelheid en hebzucht zijn misschien belangrijker oorzaken van beleidsfouten.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.