Waarheidsvervorming (2)

Als je iemand aardig vindt, hem of haar moedig vindt, de persoon waardeert, heb je de neiging om ook diens opvattingen te steunen. 

‘Voters vote beautiful‘ was een artikel uit de jaren ’70: kiezers hebben de neiging om op vriendelijke hoofden en knappe gezichten te stemmen. Volgens de Franse onderzoekers die ik gebruik bij dit blog gebeurt dat ook bij opvattingen. Zelfs als er geen enkel bewijs is dat die persoon de waarheid spreekt, dan nog wordt hij of zij gelooft omdat hij als persoon geloofwaardig over komt.

De onderzoekers lieten een acteur, die zogenaamd een jurist was die tot rechter moest worden benoemd, drie onbewezen verklaringen rond covid-19 vertellen, zoals dat dagelijkse inname van vitamine D alle covid kan voorkomen.

Standpunten veranderen niet (meer)

Het bleek dat slechts 10% van de proefpersonen zijn mening over de persoon veranderde: ‘als hij zó iets vertelt moeten we er toch nog even over nadenken of hij wel geschikt is als rechter’. De overige 90% vond de opvattingen van de kandidaat-rechter nog steeds betrouwbaar omdat hij het zei. Ze gingen dus niet op onderzoek uit, ze gingen niet twijfelen: wat deze persoon beweerde moest wel kloppen.

Sterker nog: als de persoon in kwestie meer van deze uitspraken deed gingen zijn volgers ook meer van het verhaal geloven. Het verhaal dat vitamine D zeer effectief is bij de bestrijding van covid-19 werd geleidelijk steeds meer voor waar gehouden. Waarom? Omdat het aanvankelijke vertrouwen in de persoon doorwerkte bij het beoordelen van diens opvattingen.

De personen leunden in hun oordeel steeds meer op de boodschapper. Kritiek op zijn boodschap werd steeds meer gezien als ‘afval’. Iemand die standpunt A verdedigt wordt steeds meer vertrouwt, iemand die standpunt A afwijst wordt steeds minder vertrouwt. Ook factchecking verandert het standpunt niet meer. Het is gewoon zo.

Om te onderzoeken of dit patroon specifiek zo werkt bij het thema covid-19 hebben de onderzoekers ook nog een andere studie gedaan, met uitspraken die geen verband hielden met COVID-19. Het bleek dat ook dán het patroon zichtbaar was: mensen gingen steeds meer het verhaal van een door hen gewaardeerde boodschapper volgen. Omgekeerd: omdat hij of zij het zei hoefde het ook niet meer gecheckt te worden.

Dit is vooral de tijd waarin veel vraagtekens moeten worden gesteld, het is nog te vroeg voor uitroeptekens

Het (on-)geloof in de boodschapper blijft

Waarheidsvervorming door iemand leidt dus niet tot een meer kritische blik van de kant van de volgelingen. Ook al wordt bijvoorbeeld vele malen bewezen dat vitamine D niet helpt tegen corona, dan nóg zullen de volgelingen volhouden dat het wél helpt. De boodschapper is dus van grote invloed op het volgen van de boodschap.

Er waren ook mensen die de acteur (kandidaat-rechter) niet vertrouwden. Zij werden gedurende het onderzoek steeds feller in de afwijzing van de persoon. ‘Nu komt hij al drie keer met hetzelfde onzin-verhaal’. Datzelfde gold trouwens ook voor personen die afhaakten. Ze waren teleurgesteld en dat versterkte hun afwijzing.

Polarisatie: geen grijstinten meer

Het gevolg was bij beide groepen een groeiende verwijdering. Aanhoudende steun of afwijzing door deelnemers leidt daarom tot onenigheid over wat waarheid is of niet.  Met andere woorden, steun of afwijzing van een publieke figuur is een psychologisch mechanisme waardoor polarisatie optreedt en de waarheid minder goed gecheckt wordt. Er ontstaan minder grijstinten: de opvattingen worden steeds meer zwart-wit.

De onderzoekers menen dat op deze manier verklaard kan worden hoe aanvankelijke onzekerheid een belangrijke bron kan worden van maatschappelijke polarisatie over een groot maatschappelijk probleem. De vraagtekens worden vervangen door uitroeptekens.

Een proces van polarisatie

Beide posities zijn cruciaal om het polarisatieproces te begrijpen. Mensen die de maatregelen bij covid-19 niet na willen leven gaan steeds meer zwart-wit denken, mensen die de maatregelen zinvol vinden worden ook geleidelijk steeds ‘strakker’ in hun opvattingen. Het gevolg zijn groeiende verschillen in de publieke opinie en verhitte onenigheid over wat waar is of niet. Dat is vooral opmerkelijk omdat het nog te vroeg is om tot sluitende verklaringen te komen: er is zelden wetenschappelijk bewijs.

Dit is vooral de tijd waarin veel vraagtekens moeten worden gesteld, het is nog te vroeg voor uitroeptekens (mijn uitleg van het verhaal).
 

Anne-Sophie Chaxel van HEC Paris en Sandra Laporte van Toulouse School of Management: Truth Distortion: A Process to Explain Polarization over Unsalstantiated Claims Related to COVID-19. 

Auteur: henk50

Ik ben orthopedagoog/GZ-psycholoog. Vanaf 1975 heb ik gewerkt in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Schrijven is een hobby en een ontspanning voor mij, vandaar dat ik het niet kan laten om dagelijks iets te schrijven, meestal ook op mijn weblog. Omdat ik zo lang in 'de zorg' heb gewerkt heb ik veel zogenaamde casuïstiek ter beschikking. Soms gebruik ik voorbeelden uit de dagelijkse praktijk op mijn weblog, maar de beschrijvingen zijn altijd vermengd met andere -vaak gedateerde - verhalen. Er komen dus geen één-op-één verhalen voor. Dat zou ook niet mogen vanwege het beroepsgeheim. De namen die ik gebruik zijn altijd gefingeerd. De pedagogische en psychologische voorbeelden hebben dus wel enig waarheidsgehalte, maar ze hebben de pretentie om toch onherkenbaar te zijn. Mocht de lezer toch iemand herkennen, dan is dat waarschijnlijk toeval. Een enkele keer zijn voorbeelden van dialogen geheel gefingeerd. Uit de privésituatie wordt slechts zeer beperkt iets vermeld, waarbij ik met name zorgvuldig om ga met fotomateriaal. De namen van mensen die reageren worden nooit door mij doorgegeven aan derden, ze blijven in mijn afgesloten Wordpress-domein.

Eén gedachte over “Waarheidsvervorming (2)”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.