Complotdenken: waarom? (2)

Onderzoekers aan de Harvard University bedachten zelf enkele samenzweringstheorieën. Die lieten ze los op een aantal Amerikanen. Het bleek dat mensen die al eerder aangaven dat er achter schijnbaar losse feiten een verband kan zitten ook veel meer zinvolle patronen zagen in die bedachte complottheorieën.

Ik heb de indruk dat mensen die snel associaties leggen ook meer in complottheorieën denken. Dat noem ik wel eens ‘de associatieve ervaringsordening’.

Een voorbeeld is een patiënt die zeker wist dat hij dement zou worden omdat hij eveneens zeker wist dat hij een ontsteking in een wortelkanaal van een bovenste kies had. Hoe wist hij dat zo zeker? Hij hoorde een continue piep uit die kies. Hij koppelde dus allerlei ervaringen aan elkaar en bouwde daar een hele theorie op. Hij was niet van die gedachte af te brengen, ook niet toen men vrijwel zeker wist dat er sprake was van tinnitus. Uiteindelijk trok een 'commerciële' tandarts de gave kies. Daarmee was de piep niet verholpen. Nu kwam de piep uit een andere kies. Die moest dus óók getrokken worden...

De onderzoekers naar de vraag waarom de één eerder in complotten zal geloven dan de ander deden een visueel onderzoek. Ze lieten proefpersonen chaotische expressionistische schilderijen interpreteren van de kunstenaar Jackson Pollock.

Een schilderij van Jackson Pollock (bron: Amazon.com)

Het bleek dat dezelfde personen die eerder losse gebeurtenissen in de samenleving met elkaar in verband brengen ook allerlei patronen zagen in de chaotische schilderkunst van Jackson Pollock. Volgens de onderzoekers is het geen puur toeval dat de één sneller geneigd is om verbanden te zien dan de ander. De manier waarop de één informatie waarneemt verloopt anders dan bij een ander persoon.

Ik vind dat wel een bijzonder gegeven. Het is al langer bekend dat de werking van de zintuigen invloed heeft op de manier van waarnemen en denken, maar dit verband had ik niet gelegd.

Een grote ramp kan geen toeval zijn

Een ander aspect dat meespeelt in de manier van denken is dat – hoe groter de gebeurtenis is – des te meer mensen geneigd zijn om te denken aan een complot. Na de Bijlmerramp doken er direct tal van complottheorieën op over de Israëlische geheime dienst. De explosie in Beiroet werd direct gevolgd door het idee dat het geen toevallige chemische reactie was, maar een doelbewuste aanslag. Een scheikundige reactie van die omvang kán immers niet toevallig zijn. Daar zat Israël achter, of Syrië, of Iran. Net wie je verdacht wilde maken.

Sociale en emotionele factoren

Sociale en emotionele factoren spelen waarschijnlijk ook een rol. “Mensen zijn het meest vatbaar voor complottheorieën wanneer bepaalde psychologische behoeften worden gefrustreerd”, meent een onderzoeker. Eén van de belamgrijkste behoeften is dat je grip hebt op je wereld, dat je kunt verklaren wat er gebeurt. Als je dat niet meer kunt begrijpen, als de toekomst te onvoorspelbaar wordt, biedt een complottheorie ondanks alle spanning die er achter zit tóch houvast. Je kunt het gevaar lokaliseren.

Counterfobisch gedrag

Op mijn vroegere werk zochten enkele patiënten die het meest bang waren voor de tandarts juist de behandelkamer van de tandarts vaak op. Je kunt beter het gevaar opzoeken dan dat je opeens in je huis hoort dat je nú naar de tandarts moet.

Zo zoeken complotdenkers ook steeds weer de geschriften op van de mensen voor wie ze eigenlijk erg bang zijn. Dat geldt des te meer als je niet precies weet waar en wanneer het gevaar dreigt. Een dreigend virus is uiteindelijk toch meer onvoorspelbaar dan 'The Great Reset'. 

Auteur: henk50

Ik ben orthopedagoog/GZ-psycholoog. Vanaf 1975 heb ik gewerkt in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Schrijven is een hobby en een ontspanning voor mij, vandaar dat ik het niet kan laten om dagelijks iets te schrijven, meestal ook op mijn weblog. Omdat ik zo lang in 'de zorg' heb gewerkt heb ik veel zogenaamde casuïstiek ter beschikking. Soms gebruik ik voorbeelden uit de dagelijkse praktijk op mijn weblog, maar de beschrijvingen zijn altijd vermengd met andere -vaak gedateerde - verhalen. Er komen dus geen één-op-één verhalen voor. Dat zou ook niet mogen vanwege het beroepsgeheim. De namen die ik gebruik zijn altijd gefingeerd. De pedagogische en psychologische voorbeelden hebben dus wel enig waarheidsgehalte, maar ze hebben de pretentie om toch onherkenbaar te zijn. Mocht de lezer toch iemand herkennen, dan is dat waarschijnlijk toeval. Een enkele keer zijn voorbeelden van dialogen geheel gefingeerd. Uit de privésituatie wordt slechts zeer beperkt iets vermeld, waarbij ik met name zorgvuldig om ga met fotomateriaal. De namen van mensen die reageren worden nooit door mij doorgegeven aan derden, ze blijven in mijn afgesloten Wordpress-domein.

3 gedachten over “Complotdenken: waarom? (2)”

  1. Eerder probeerde je vooral een idee te geven van wat anderen onder complot theorieën en complotdenkers verstaan. Icke is een extreem voorbeeld en dat geeft wel een goed beeld maar geen definitie.

    Nu je werkt met de omschrijving “mensen die aangaven dat er achter schijnbaar losse feiten een verband kan zitten” vind ik je complot begrippen erg vaag worden.

    Zo ongeveer alles kan gezien worden als schijnbaar losse feiten. Eén of ander verband is ook altijd wel te vinden zonder dat er sprake is van een complot. Denk bijvoorbeeld aan de “captcha” plaatjes waartussen een verband gezocht moet worden om te bewijzen dat je geen robot bent.

  2. Tussen toeval en opzet ligt nog een wereld van mogelijkheden.
    Ik vind dat je de term “Complot theorie” moet definiëren.
    Tenzij je opzettelijk aan het toeval wil overlaten hoe de lezer dit begrip interpreteert.

    1. @ Vlierbloesem: dankjewel voor je reactie. In het blog van 20 november heb ik geprobeerd om een omschrijving van een complottheorie te geven. Het gaat om een bewering dat er een groep mensen is die bezig is op een geheime manier een plan te smeden ten koste van andere mensen. Het gaat om alternatieve vormen van denken, met een eigen verhaallijn ( ‘narratives’). De verhalen komen van amateurs, van mensen die zich wel hebben ingelezen, maar die toch outsiders blijven als het om dit specifieke kennisgebied gaat.
      De afgrenzing is bijna onmogelijk, omdat je nog niet kunt weten of iets waar is, of dat het om een verzonnen verhaallijn gaat. Maar als er zoals bij David Icke sprake is van geschubde mensachtigen bij wie door o.a. de Rockefellers cellen van menselijke foetussen zijn geplaatst mag ik toch wel aannemen dat dat echt een complottheorie is.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.