Trots en narcisme

Narcissus was in het spiegelende water aan het kijken. Hij was zó geobsedeerd door zichzelf dat het zijn ondergang werd. Hij verdronk.

Wat is de overeenkomst tussen trots en narcisme? Volgens mij zijn het twee loten uit dezelfde stam: de mens die zichzelf centraal stelt.

Ontwikkelingspsychologisch past narcisme bij de peuter, die zichzelf als het middelpunt van de wereld ziet. De peuter is ook nog niet in staat om zich in te leven in de ander (‘Theory of Mind’). Mamma wil vlug boodschappen doen, maar de peuter begrijpt daar niets van, op die wipkip zitten is toch veel leuker? De peuter kan zich niet voorstellen dat voor mamma iets anders belangrijker is dan voor hemzelf.

Dat onvermogen tot naast elkaar zetten van wensen, mogelijkheden komt in onze narcistische cultuur tot uiting in uitspraken als ‘Iedereen is het met mij eens dat’, ‘Alle mensen vinden dat’.

De andere kant van deze sociaal-emotionele ontwikkeling is dat je de controle wilt houden. Alles moet geregeld worden zoals de persoon dat in zijn hoofd heeft. Hij wil dus ook veel bepalen voor anderen. “Zoals ik het in mijn hoofd heb moet het gebeuren”.

Relaties zijn binnen het narcisme ik-gecentreerd: de ander moet iets toevoegen aan mijn leven. De ander is er dus om mij te dienen. Ik neem een kind, en dat kind moet mij gelukkig maken. En als de ander mij niet meer dient heeft de relatie (voor mij!) geen zin meer.

Vanuit de transactionele analyse gezien kiezen narcistische, trotse mensen voor de bovenpositie en dan meestal de kritische ouderpositie: mijn mening telt, dus ik oordeel over jou, ik mag jou veroordelen. Er een andere mening naast zetten wordt als tegenspreken ervaren. Je hebt dus zomaar een conflict.

Als je ontwikkelingspsychologisch verder kijkt zie je de ontwikkeling van kijken vanuit je eigen positie naar samen delen en samen kunnen werken. Bij kinderen is een mooi ‘meetpunt’ in die ontwikkeling: het moment dat ze er tegen kunnen dat ze een spelletje verliezen. Dat betekent ook dat ze de ander iets kunnen gunnen. Dat is ‘het narcisme voorbij’. Je kunt dan ‘delen’.

Toch blijft dit altijd een valkuil. Gunnen is gemakkelijker wanneer je in goede omstandigheden verkeert. Maar wanneer we klem komen te zitten vallen we vaak weer terug op ‘ik eerst’. Denk bijvoorbeeld maar eens aan de strijd die ontstaat als een deel van de medewerkers ontslagen moet worden of als er te weinig plaatsen in de trein zijn. Dan denken we weer vanuit onszelf.

Het draait vanuit het narcisme vooral om het houden van de controle over je eigen leven en dat van anderen. In zijn boek ‘Karakter en aanleg in verband met het ongeloof’ heeft Prof. dr. H.C. Rümke aangegeven hoe deze behoefte aan controle de bloei van het geloofsleven belemmert. Dat wil niet zeggen dat iemand die sterk op de controle zit ongelovig is, maar dat zijn geloof niet tot levensvervullende bloei kan komen. Geloven betekent (voor Rümke) dat je tot overgave kunt komen. Oftewel: de controle loslaten. Van gebalde vuisten naar open handen, klaar om te ontvangen (Ann Voskamp). Pas dán kom je tot rust.

Narcisme én trots (Psalm 131) zijn loten van de stam waarbij je jezelf centraal stelt. Het was Herman Finkers die met deze Psalm het programma begon waarin hij sprak over zijn ziekte. Hoe ga je om met een ziekte waarvan je weet dat het steeds slechter met je zal gaan en waarbij je hoopt uiteindelijk tot overgave te komen:

 (‘n Bedevaartsleed, van David)

Mien herte is nich greuts,
ik kiek nich astraant oet de ogen;
ik hoal miej nich gängs met grote zaken,
met wat miej boaven ‘t benul geet.
Nee, ik heb miejzölf tot röstbracht,
ik bin stiller wörden,
zo as nen kleanen biej de moder lig,
as zonnen kleanen, zo bin ik.

Zee noar UM oet, Israël,
van now of an veur aaltied.

Narcisme én trots stellen de mens zelf centraal. Je probeert onaantastbaar te blijven. Als ik nu maar goed genoeg presteer, er mooi genoeg uit zie, genoeg volgers op Facebook heb of de meest wonderbaarlijke tatoeages en piercings op en in mijn lichaam bevestig, dan mag ik er zijn. De wijze waarop mensen tegenwoordig met piercings omgaan is volgens de Belgische psychiater Dirk De Wachter zelfs een vorm van automutilatie: pijn ervaren om er toch te mogen zijn, jezelf te kunnen voelen.

Narcisme kan niet omgaan met gebrokenheid. Dat je er met het ouder worden anders uit gaat zien past niet in het narcistische beeld. Dus moet er fysiek verbouwd worden. Helaas is het - als je zo denkt - allemaal nooit genoeg. Dus ben je steeds aan het falen. Mensen die gewoon mogen zijn wie ze zijn hebben het uiteindelijk toch een stuk gemakkelijker in hun leven. 

Auteur: henk50

Ik ben orthopedagoog/GZ-psycholoog. Vanaf 1975 heb ik gewerkt in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Schrijven is een hobby en een ontspanning voor mij, vandaar dat ik het niet kan laten om dagelijks iets te schrijven, meestal ook op mijn weblog. Omdat ik zo lang in 'de zorg' heb gewerkt heb ik veel zogenaamde casuïstiek ter beschikking. Soms gebruik ik voorbeelden uit de dagelijkse praktijk op mijn weblog, maar de beschrijvingen zijn altijd vermengd met andere -vaak gedateerde - verhalen. Er komen dus geen één-op-één verhalen voor. Dat zou ook niet mogen vanwege het beroepsgeheim. De namen die ik gebruik zijn altijd gefingeerd. De pedagogische en psychologische voorbeelden hebben dus wel enig waarheidsgehalte, maar ze hebben de pretentie om toch onherkenbaar te zijn. Mocht de lezer toch iemand herkennen, dan is dat waarschijnlijk toeval. Een enkele keer zijn voorbeelden van dialogen geheel gefingeerd. Uit de privésituatie wordt slechts zeer beperkt iets vermeld, waarbij ik met name zorgvuldig om ga met fotomateriaal. De namen van mensen die reageren worden nooit door mij doorgegeven aan derden, ze blijven in mijn afgesloten Wordpress-domein.

4 gedachten over “Trots en narcisme”

    1. Rolwisseling? Interessante vraag. Trump in de rol van zijn peuter kan ik me goed voorstellen, maar wie heeft dan zijn ouder rol overgenomen? Ilonka misschien?

  1. Pijnlijk en sneu. Ik zou het ze zo gunnen om zichzelf waardevol te weten zonder de bewondering van anderen! En dat geldt uiteraard ook voor de tegenpool – de codependent – die maar al te veel op de narcist lijkt.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.