Ontwikkeling en verstoring van het ‘ik’ (2)

Tussen drie en zeven jaar zijn de contouren van het huis van de persoon al duidelijk, maar het moet nog verder worden uitgebouwd. De fundering is aanwezig, de betonnen zijkanten staan er al, maar het huis is nog niet bewoonbaar voor de toekomst. Ramen en deuren zijn er niet, er moet nog van alles gemetseld worden, het dak moet er nog op.

Dit is de eerste indentificatiefase. Je ziet al wat voor ‘persoon’ het kind gaat worden, maar alles moet nog wel zijn plek krijgen. Er wordt ook wel gezegd: het kleine ‘ikje’ is al wel aanwezig, maar het is nog te fragmentarisch om echt een persoon te zijn. Peuters en kleuters zijn wispelturig, ze kunnen zomaar veranderen van idee, van eigenschappen, van voorkeuren. Ze hebben nog geen goed beeld van zichzelf en van de ander.

Wat gebeurt er als de stenen niet op hun plek komen? Als kinderen om de één of andere reden (vaak een interactie tussen allerlei factoren) hun identiteit in deze periode niet goed kunnen ontwikkelen?

Gestagneerd of geblokkeerd

We spreken dan van een gestagneerde (of bij ernstiger vormen: een geblokkeerde) sociaal-emotionele ontwikkeling.

Bij een gestagneerde sociaal-emotionele ontwikkeling ontstaat een disharmonisch profiel. Delen van de ontwikkeling gaan gewoon door. In het dagelijks functioneren (bijvoorbeeld binnen de structuur van het werk) kan iemand prima zijn of haar draai vinden. Maar bij ernstige stress of langdurige overbelasting valt iemand terug op het vroege sociaal-emotionele niveau van de kleuter.

Bij een geblokkeerde sociaal emotionele ontwikkeling is iemand over de hele lijn van het functioneren ‘geïnvalideerd’ geraakt. De ontwikkeling van de intelligentie kan nog wel verder gaan, maar het kind (of de volwassene) komt minder ver dan je vroeger gedacht zou hebben. Er ontwikkelen zich angststoornissen, er is een groot risico op verslavingen (vooral vanaf de puberteit) en ook het risico op een psychose neemt toe. Er kan ook sprake zijn van voortdurende – vaak onbegrepen – lichamelijke klachten.

De puberteit en de adolescentie zijn hierbij cruciale perioden. Kinderen worden nog 'gestut' door het gezin en de school, maar de puber die los wil komen van zijn ouders moet voor een deel zelf het emotionele wiel zien uit te vinden. En net zoals bij de peuter is dat voor de puber een zware klus.

Mevrouw Eringa

Neem mevrouw Eringa. Ze heeft een baan met vrij veel verantwoordelijkheid. De afgelopen jaren functioneerde ze daar goed in. Haar leidinggevende gaf haar de benodigde ruimte, maar ook structuur. Als het ingewikkeld werd kon ze altijd bij hem terecht. Ze is inmiddels twintig jaar getrouwd. Het echtpaar heeft geen kinderen. Financieel hebben ze alles goed op orde. Een degelijk stel in een degelijk huis. Maar als je wat beter kijkt, dan zie je dat het goed gaat bij de gratie van de structuur. Het moet allemaal gaan zoals mevrouw Eringa in heer hoofd heeft. Dat geldt voor de zaken op haar werk. Alle medewerkers moeten volgens haar lijnen werken. Een eigen idee hebben over de inrichting van het werk wordt niet gewaardeerd. Die medewerkers hebben al snel een probleem. Ze heeft dan ook meteen haar oordeel klaar. Dat zijn niet gemotiveerde medewerkers. Vooral bij stress wordt de wereld voor haar zwart-wit. Je hebt goede mensen én je hebt slechte mensen.

Peuters zijn nog niet goed in samenspel. Ze spelen vooral naast andere peuters. Kleuters kunnen (onder enig toezicht) beter samenspelen. Maar bij spanning en zonder begeleiding vallen ze terug op het willen controleren van het spel. Ze worden 'baasjes' die anderen willen controleren.

Er komt een nieuwe leidinggevende. Zoals veel nieuwe leidinggevenden moet ook deze vrouw ‘scoren’ op een aantal veranderingen. Dat kan zinvol zijn, het kan ook vooral poeha zijn. Maar in ieder geval gaat het mis bij mevrouw Eringa. Ze heeft er al moeite mee dat ze onder een vrouw moet werken. Eigenlijk vindt ze dat zij die functie dan ook wel had kunnen krijgen. Het gaat nu op alle fronten mis. Mevrouw Eringa gaat steeds meer de werknemers controleren op hun werk. Ze moeten zich heel erg precies houden aan háár regels. Ze heeft meer nog dan voorheen over alles en iedereen haar woordje klaar. Ze weet precies hoe de wereld in elkaar zit.

Mevrouw Eringa was er altijd van overtuigd dat ze goed naar zichzelf kon kijken. Ze meende ook goed te kunnen relativeren. Maar van die vaardigheid blijkt niets meer over te zijn. Als iemand te dicht bij haar emoties komt ‘ontploft’ ze. Nog nét niet letterlijk, maar in ieder geval figuurlijk. Ze scheldt een ander de huid vol, ze smijt met spullen, ze verscheurt papieren. Mensen die haar kennen verbazen zich er over. Hoe kan iemand met veel verantwoordelijkheid zó de controle over zichzelf verliezen? Wat is er met mevrouw Eringa aan de hand?

Wat je ziet zijn de gevolgen van een zwakke sociaal-emotionele basis. Er is sprake van veel aangeleerd gedrag, waardoor mevrouw Eringa het onder normale omstandigheden redelijk redt. Maar bij stress komt de kwetsbaarheid en het wisselvallige gedrag van een kleuter boven. Dan functioneert ze bij wijze van spreken opeens als een volwassen kleuter.

Auteur: henk50

Ik ben orthopedagoog/GZ-psycholoog. Vanaf 1975 heb ik gewerkt in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Schrijven is een hobby en een ontspanning voor mij, vandaar dat ik het niet kan laten om dagelijks iets te schrijven, meestal ook op mijn weblog. Omdat ik zo lang in 'de zorg' heb gewerkt heb ik veel zogenaamde casuïstiek ter beschikking. Soms gebruik ik voorbeelden uit de dagelijkse praktijk op mijn weblog, maar de beschrijvingen zijn altijd vermengd met andere -vaak gedateerde - verhalen. Er komen dus geen één-op-één verhalen voor. Dat zou ook niet mogen vanwege het beroepsgeheim. De namen die ik gebruik zijn altijd gefingeerd. De pedagogische en psychologische voorbeelden hebben dus wel enig waarheidsgehalte, maar ze hebben de pretentie om toch onherkenbaar te zijn. Mocht de lezer toch iemand herkennen, dan is dat waarschijnlijk toeval. Een enkele keer zijn voorbeelden van dialogen geheel gefingeerd. Uit de privésituatie wordt slechts zeer beperkt iets vermeld, waarbij ik met name zorgvuldig om ga met fotomateriaal. De namen van mensen die reageren worden nooit door mij doorgegeven aan derden, ze blijven in mijn afgesloten Wordpress-domein.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: