Een volwassen peuter? (2)

In het Nederlands Tijdschrift voor de Zorg aan mensen met verstandelijke beperkingen (NTZ, december 2016) plaatst psycholoog Jan Gielen kritische kanttekeningen bij het gebruik van ontwikkelingsdynamische begrippen in de zorg voor mensen met een beperking. Het gaat te ver om hier op dit blog verder op in te gaan.

Eén van de lastige aspecten in de sociaal-emotionele ontwikkeling is wat nu precies sociale ontwikkeling is en wat emotionele ontwikkeling is. Als iemand grote moeite heeft met de omgang met leeftijdgenoten zien we dat vaak als een sociale beperking, maar mijns inziens heeft die beperking alles te maken met de emotionele ontwikkeling. Volgens Prof. dr. A. Došen zijn beide ‘onderdelen’ van de persoon niet los verkrijgbaar: ze hebben alles met elkaar te maken.

Een kernvraag die door Jan Gielen wordt gesteld is deze: “Werkt het gebruik van ontwikkelingsleeftijden infantilisering jegens de cliënt niet in de hand?” Ik zou deze vraag breder willen stellen, want als je het hebt over ontwikkelingsleeftijden gaat het niet alleen om sociaal-emotionele aspecten, maar ook om zelfredzaamheid en cognitieve aspecten.

Als ik in het verslag van een IQ-test lees dat Peter ‘gemiddeld op het niveau van een 3-jarige peuter functioneert’: werkt dat niet evenzeer infantilisering in de hand? Je zult op de één of andere manier een referentiekader moeten hebben waaruit blijkt dat iemand een bepaalde mate van ondersteuning of nabijheid nodig heeft.

Het verhaal van Vanessa

Vanessa woonde begeleid zelfstandig. Na een tijdje (b) leek dat ze deze zelfstandigheid niet goed kon hanteren. Haar huis vervuilde, ze had allerlei ongewenste contacten, ze raakte financieel in de problemen, ze verzorgde zichzelf steeds slechter. Uiteindelijk werd ze op een crisisplek opgenomen op een instelling. Daar was 24 uur per dag begeleiding aanwezig. Vanessa knapte snel op en na zes weken kon ze weer naar haar eigen woning. Binnen een paar weken bleek dat de winst die was behaald op de crisisafdeling alweer verdwenen was. En als snel moest Vanessa weer op de crisisafdeling worden opgenomen.

Na drie crisis-opnames kwam er een plek voor Vanessa vrij in een gezinvervangend tehuis. Dat bleek geen goede oplossing. Vanaf de eerste dag was ze in conflict met medebewoners. De conflicten liepen zó hoog op dat ze weer als crisis op een instelling werd opgenomen.

Uiteindelijk kwam Vanessa op het terrein van een instelling te wonen. Ze had een rijbewijs, reisde zelfstandig met de trein naar haar broer in Berlijn, schreef brieven aan de directie en bezoekers op het terrein dachten dat ze een personeelslid was. Wat maakte dan dat Vanessa toch beter functioneerde op het beschutte terrein van de instelling dat op de voorgaande woonplekken? Dat had alles te maken met haar sociaal-emotionele kwetsbaarheid. Op voorgaande voorzieningen was weinig zicht geweest op de sociaal-emotionele aspecten van haar functioneren. Daardoor werd ze voortdurend overvraagd. Ze kon heel veel (cognitief functioneerde ze op de leeftijd van ongeveer 9 jaar), maar met name in stress-situaties viel ze terug op een sociaal-emotionele leeftijd tot ongeveer 1½ jaar. Op zo’n moment had ze de beschikbaarheid van begeleiding hard nodig. Daardoor was ze in haar eigen woning verloren en vereenzaamd geraakt.

Is Vanessa nu een peuter

Betekende dat nu dat Vanessa voortaan als een 1½-jarige peuter begeleid moest worden? Natuurlijk niet. Dat zou haar onrecht aan doen.

Ze is een volwassen vrouw met enige jaren beroepsonderwijs achter de rug. Ze heeft 35 jaar levenservaring.

Vanessa kon heel veel en als ze zich veilig voelde kon ze mensen verbazen door haar mogelijkheden. Bij haar sociaal-emotionele kwetsbaarheid hoorde echter ook dat bij stress gemakkelijk terugviel op een veel lager niveau van functioneren.

Wat gebeurt er bij stress?

Anton Došen noemde in dit verband twee termen:

  1. Cognitieve desintegratie: niet meer goed kunnen nadenken, het opeens helemaal niet meer weten
  2. Basaal overdrijven: bij een zo op het oog kleine rimpeling emotioneel toch zeer heftig reageren (‘een klein steentje in de schoen leidt tot een groot gedragsprobleem’).

Jan Gielen noemt het gebruik van ontwikkelingsleeftijden ‘controversieel’. Want, zo schrijft hij, wat gebeurt er als iemand leest dat hij in sociaal-emotioneel opzicht op tweejarige leeftijd functioneert. Dat kan als krenkend worden ervaren, maar het kan ook leiden tot nóg meer gevoelens van ‘waardeloosheid’.

Bas is (g)een autist

Inderdaad heb ik – vanwege de verantwoordelijkheid voor de inhoud van behandelplannen – regelmatig met dit probleem geworsteld. Maar niet alleen rond het thema van de sociaal-emotionele ontwikkelingsleeftijden. Zo heb ik ook wel eens een eindeloze discussie gehad met een cliënt die niet wilde dat de term ‘autisme’ in het verslag stond. Hij wilde wel begeleiding, hij besefte ook dat hij niet zonder kon, maar hij was géén autist. Ook psycho-educatie hielp hem niet: het woord mocht niet in het plan staan. Het probleem was dat de ondersteuning door begeleiding was goedgekeurd op basis van het gegeven dat er sprake was van een stoornis in het autistisch spectrum. Niet alleen het werken met ontwikkelingsleeftijden, maar ook allerlei diagnoses kunnen als krenkend worden ervaren.

Geen recht doen aan de persoon

Ik ben het helemaal met Jan Gielen eens dat het gebruik van ontwikkelingsleeftijden stigmatiserend kan werken. Als er in de rapportage staat dat het gedrag typerend is voor een fase 2 cliënt gaan mijn weinige haren te berge rijzen. Maar dat is ook zo als er in rapportage staat dat het gedrag typerend is voor een autist. Beide terminologieën doen geen recht aan de persoon. We zullen dus op een andere manier moeten kijken en moeten beschrijven.

(wordt vervolgd)

Advertisements

Auteur: henk50

Ik ben GZ-psycholoog. Sinds 1975 werk ik in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Schrijven is een hobby en een ontspanning voor mij, vandaar dat ik het niet kan laten om dagelijks iets te schrijven, meestal ook op mijn weblog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s