Psychologie van de pijn (4, slot)

De tandarts of mondhygiënist en pijnbeleving

De angst voor de tandarts is de meest voorkomende angst. Die angst heeft mede te maken met het feit dat het mondgebied zo ontzettend belangrijk is. Vanaf de eerste dag van ons leven is de mond van levensbelang.

Omgekeerd: pijn in de mond ontregelt ons dagelijks leven direct. Een kleine beschadiging van de tong, een blaar in de wang, een keelontsteking: het heeft direct invloed op ons welbevinden. Terwijl je een plekje op je been vaak nauwelijks opmerkt ben je je pijnlijk bewust van klachten in het mondgebied. Wanneer de behandeling bij tandarts of mondhygiënist pijn doet veroorzaakt dit dan ook vaak onevenredig sterke emotionele gevoelens bij de patiënt.

Emotionele factoren versterken de pijn. De belangrijkste factor bij de tandarts is het gevoel dat je de controle kwijt raakt als je in de stoel ligt. Vanaf de peutertijd is verlies van controle de belangrijkste veroorzaker van alle angsten.

Daarnaast spelen vroegere ervaringen vaak een rol. De meest beruchte negatieve ervaring bij de oudere patiënten is de schooltandarts. Die heeft er toe geleid dat mensen soms tientallen jaren niet meer de tandarts bezochten.

 Volgen, herkennen, voorspellen, eigen invloed ervaren

Het is voor veel patiënten belangrijk dat er een sfeer van vertrouwen ontstaat. Een harde zoemer als teken dat de volgende patiënt binnen mag komen roept veel schrik op. Een behandelaar die de patiënt ophaalt, even vraagt hoe het gaat en dan gaat uitleggen wat er gebeurt draagt er toe bij dat angst en stress minder worden.

Jacques Heijkoop (Vastgelopen, 1991/ 2005) beschrijft binnen de communicatie:

  1. a) het kunnen volgen,
  2. b) het herkennen,
  3. c) het voorspellen
  4. d) en tenslotte: het eigen invloed ervaren.

Als iemand niet kan volgen, herkennen en voorspellen wat er gebeurt rest hem of haar soms alleen nog maar de noodrem: vechten, vluchten of ‘bevriezen’. Maar het wordt al heel anders als er een afspraak met de patiënt wordt gemaakt: hij mag om een stop vragen als de behandeling te zwaar wordt (bijv. de hand omhoog steken).

De stappen van het volgen-herkennen-voorspellen en eigen invloed ervaren zijn prima toepasbaar in de praktijk van de tandarts of mondhygiënist. Hoe maak ik de behandeling zo dat de patiënt deze stappen één voor één kan nemen?

Vaste patronen

Een onderschat thema daarbij is het volgen van vaste patronen. De behandeling wordt steevast in een vaste volgorde opgebouwd, bijvoorbeeld: stoel omhoog, mond open, tanden en kiezen tellen, spoelen, poetsen in een vaste volgorde enz. Zo’n patroon geeft angstige patiënten veel houvast omdat de spannende situatie meer voorspelbaar wordt.

Kunnen voorspellen

Een ander – vergelijkbaar – principe, maar dan uit de tandartsenpraktijk zelf is het Tell-Show-(Feel)-Do principe. Het schema houdt in: verbale uitleg > laten zien > laten voelen (bijv. de tandenborstel op de hand) en daarna handelen. De angst kan daarbij gereduceerd worden door in stapjes van bijvoorbeeld tien tellen te werken en dan even een pauze in te lassen.

Mijn ervaring is dat met het gebruik maken van deze principes het stressniveau vaak aanzienlijk daalt.  Daarnaast geef je de patiënt meer controle over een situatie die hij voor die tijd als machteloos heeft ervaren. Beide factoren dragen er toe bij dat de behandeling als minder pijnlijk kan worden ervaren.

Een goede uitleg kan ook andere stressfactoren voorkomen. Vooral bij  de behandeling van psychiatrische patiënten, mensen met autisme en mensen met een verstandelijke beperking kunnen snel misverstanden ontstaan. We denken dat de patiënt de boodschap begrepen heeft, maar woorden horen betekent nog niet dat ze begrepen worden. Bovendien maken deze patiënten vaak verkeerde associaties: een bijzondere smaak wordt bijv. geassocieerd met vergif.

Het maakt een heel verschil of je plotseling iets onverwachts voelt of proeft of dat de behandelaar zegt: ‘Het voelt even vervelend, maar dat is zo weer over’. De ergste schrik die er bestaat is de onverwachtse situatie. En juist die schrik kan ook een heftiger pijnbeleving veroorzaken.

Ook helpt het als de patiënt het gevoel heeft dat de tandarts begrip heeft voor de situatie. Een boodschap als: ‘Stel je niet aan, het doet geen pijn’ roept juist extra stress op. Daarnaast is het goed om achteraf even terug te kijken op de behandeling, te vragen naar de pijnbeleving en de patiënt laten benoemen hoe het ging, zo mogelijk in combinatie met vervolgafspraken. Het betekent ook dat de patiënt ervaart dat de tandarts oog en oor heeft voor de ervaren pijn.

Tenslotte

Een behandeling kan pijnlijk zijn. Maar de mate van pijn is mede afhankelijk van allerlei emoties die rond de behandeling een rol spelen. Hoe beter de behandelaar daar op in kan spelen, des te groter de kans dat de pijn niet als extreem wordt ervaren.

 

Advertenties

Auteur: henk50

Ik ben GZ-psycholoog. Sinds 1975 werk ik in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Schrijven is een hobby en een ontspanning voor mij, vandaar dat ik het niet kan laten om dagelijks iets te schrijven, meestal ook op mijn weblog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s