Straf en begrenzing

Vaak verwarren mensen discipline met straf. Maar straf is niet hetzelfde als discipline.

Wat is straf?

Ik geef geen definitie, maar ik noem enkele kenmerken.

Straf is o.a. bedoeld is rechtvaardigheid te verkrijgen. Denk aan iemand die een ander letsel toe heeft gebracht. De straf functioneert dan (mede) als genoegdoening. Voor de schade die je aan mij hebt toegebracht moet je mij iets terug geven om het een beetje goed te maken.

Het tweede aspect van de straf kan wraak zijn. En daarmee geef ik al direct aan dat straffen ook een gevaarlijke kant kan hebben. Daarom wordt in Nederland de straf in de handen van een rechter gelegd. Want via de wraak wordt altijd te zwaar gestraft.

Veel straffen worden uitgedeeld als uitlaatklep voor onze frustraties. Je hebt al vijf keer tegen een puber gezegd dat hij zijn kamer op moet ruimen. Als je dat de zesde keer ziet word je erg boos en ook teleurgesteld. De kans is dus groot dat je op basis van je eigen frustratie een te zware straf bedenkt.

Volgens de blikrichting van de transactionele analyse zit daar nóg een gevaar in. De boodschap is namelijk: “Jij maakt mij zo boos!” Je maakt dan de ander dus verantwoordelijk voor jouw emotie. Dat past niet bij ons vak als begeleider. Een cliënt is tot op zekere hoogte verantwoordelijk voor zijn gedrag, maar jij bent er als begeleider verantwoordelijk voor wat dat gedrag met jouw emoties doet.

Wat is begrenzing?

Het doel van begrenzing is om groei mogelijk te maken. Je kijkt niet vooral naar het verleden, je blik is gericht op de toekomst. Hoe kunnen we jou zo begrenzen dat groei mogelijk is. Straf is bedoeld als gelijkmaker voor wat er verkeerd gegaan is (denk aan ‘oog om oog, tand om tand’), discipline kijkt dus nadrukkelijk naar de toekomst.

Straf en begrenzing tegenover elkaar

Het is wat kunstmatig, maar ik zet nu de beide elementen tegenover elkaar. Zoek de verschillen….

1 a Doel van de straf: Rechtvaardigheid, vergelding of genoegdoening voor een vergrijp.

1 b Doel van de begrenzing: Nastreven van toekomstig groei van emoties en geweten

2 a Focus van de straf: Gericht op daden, misstappen en vergrijpen uit het verleden

2 b Focus van de begrenzing: Gericht op groei van het gezonde gedrag in de toekomst

3 a Achtergrond van de houding van de opvoeder bij straf: Boosheid, teleurstelling, krenking

3 b Achtergrond van de houding van de opvoeder bij begrenzing: Liefde en respect

4 a Effect op het gedrag bij straf: aanpassing (vaak schijnbaar) of juist opstandig of stiekem gedrag

4 b Effect op het gedrag bij begrenzing: groei naar het meer eigen keuzen gaan maken, zelf afwegingen maken

5 a Effect op de emoties bij straf: Angst, schuld, schaamte of woede

5 b Effect op de emoties bij begrenzing: ervaren van veiligheid, ruimte voor groei, communicatie en relatie.

Consequenties voor de opvoeding 

Bij jongeren in de puberteit lokken harde straffen vaak tegenreacties op. Ik heb dat wel eens vergeleken met een bal die je onder water houdt. Die bal komt met nóg grotere vaart weer boven water. En dan weet je niet welke kant hij uit schiet.

Bij o.a. LVB-jongeren zie ik dat zware straffen o.a. het stiekeme gedrag versterken. Dat past bij de fase van de egostructurering zoals prof. A.Došen deze omschrijft. Je raakt de grip kwijt. Uiterlijk zie je vaak aanpassing, maar onder die aanpassing zitten allerlei andere gedragingen waar je geen grip op hebt.

Niemand kan zonder begrenzing. En als iemand de ander bewust kwaad heeft gedaan hoort daar een stukje genoegdoening tegenover te staan (‘jij maakt iets van Kees stuk, dat betekent dat je dat moet vergoeden’). Er is dan dus een verband tussen wat er fout ging en de consequentie.

Het is echter van groot belang vanuit welke attitude we de grenzen aan onze cliënten aangeven. Wie ben ik als begeleider, waarom reageer ik zo op dit gedrag?

En welk effect heeft de consequentie die volgt op het gedrag en de emotie van mijn cliënt.

Denk bij het begrenzen ook eens aan het eigen initiatief model rond de consequenties. Veel cliënten kunnen zelf prima een logische consequentie bedenken. Je moet hen alleen tegen zichzelf beschermen, omdat ze de neiging hebben om zichzelf te zwaar te straffen.

Bronnen, vooral:

Bruce Narramore: Adolescence is not an Illness

Prof. dr. W. ter Horst: De straf als opvoedingsmiddel in een behandeltehuis

Advertenties

Auteur: henk50

Ik ben GZ-psycholoog. Sinds 1975 werk ik in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Schrijven is een hobby en een ontspanning voor mij, vandaar dat ik het niet kan laten om dagelijks iets te schrijven, meestal ook op mijn weblog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s