Expressed Emotion (4)

Wat zijn de thema’s die (vanuit deze onderzoeken) wijzen op een hoge Expressed Emotion?

  1. Kritische opmerkingen en toonzetting

Voorbeelden zijn uitspraken die op boosheid wijzen, op afwijzing, irritatie, de schuld geven aan…  Opmerkelijk is dat 70% van de negatieve uitspraken van familieleden gaat over de gevolgen van de zogenaamde negatieve symptomen van schizofrenie (‘hij komt nooit zijn bed uit’, ‘hij is nog te lui om zijn tanden te poetsen’, ‘hij denkt niet eens aan mijn verjaardag’).

Er bestaat een aanzienlijk verband tussen deze negatieve uitspraken over personen en het risico op (o.a.) fysieke agressie van de kant van familie of begeleiders. Ook zullen mensen met een hoge Expressed Emotion waarschijnlijk eerder beperkende maatregelen toepassen (bijvoorbeeld: geen post, geen telefoon, geen sigaretten, binnen blijven).

Vraaggesprekken vangen echter maar een deel van de werkelijkheid. Veel familieleden en begeleiders kunnen in gesprekken positieve uitspraken over cliënten. De praktijk is nog wel wat weerbarstiger, zoals uit onderstaand voorbeeld kan blijken:

Schizofrene mensen zijn zeer gevoelig voor de toonzetting waarop dingen gezegd worden. Tijdens een observatie van een contact tussen een begeleider en een man met schizofrenie viel mij op hoeveel geduld de begeleider had. Ze plaatste steeds positieve opmerkingen. Maar op een gegeven ogenblik raakte haar geduld op. Ze vroeg ‘Of wíl je geen eten?’ De vraag klonk nog steeds vriendelijk, maar in de toon proefde ik iets van irritatie. Zo schoot het niet op. Op inhoudsniveau was de boodschap vriendelijk, maar op betrekkingsniveau was er spanning aan het ontstaan.

Op dat moment escaleerde de situatie: de man werd erg onrustig en de begeleider moest snel de ruimte verlaten om een fysieke confrontatie te vermijden.

  1. Vijandigheid

Vijandigheid komt tot uiting in uitspraken als: “Zonder hem had ik een veel beter leven gehad”, “Ik moest zelfs mijn vakantie afzeggen door al die toestanden”, “Hij doet het expres, om mij dwars te zitten”, “Altijd als ik in de buurt ben begint hij weer”, “Door hem beland ik nog eens in de ziektewet”, “Ik hield van mijn werk, totdat ze hem opnamen op de afdeling”.

Vijandigheid kan ook indirect geuit worden. Veel ouders en begeleiders zullen zo lang mogelijk proberen om weinig negatieve uitspraken te doen over hun kinderen of cliënten. Dan richt de boosheid zich vooral op bijvoorbeeld de totale kwaliteit van de hulpverlening, het feit dat er nog steeds geen goede plek is gevonden, dat de psychiater niet de goede medicatie heeft voorgeschreven.

Uiteraard kunnen die argumenten op zijn minst voor een deel terecht zijn.  Waar het bij vijandigheid om gaat is o.a. in hoeverre je rekening houdt met gebrokenheid en onmacht, of dat de wereld (en dus ook de cliënt) maakbaar zou moeten zijn (een kenmerk van hoge expressed emotion, die verband houdt met de locus of control-theorie).

De mythe van de maakbaarheid wordt soms ook  bevorderd door de manieren van onderzoek en het zoeken naar expertise binnen de gezondheidszorg. Zo zijn er behandelaars die alles minutieus willen meten en weten, want als je dat allemaal doet verdwijnt het (gedrags-) probleem vanzelf. Naar mijn mening versterk je dan soms juist het risico op gedragsproblemen. Het is net zo als bij de opdracht om niet aan een roze olifant te denken… of persé niet aan sigaretten wilt denken omdat je wilt stoppen met roken.

In de praktijk zijn er tientallen voorbeelden van extreme vijandigheid tegenover kwetsbare mensen. Dat kan gaan om straffen die niet in verhouding staan tot het vergrijp, maar ook om uitspraken die tegen cliënten worden gedaan. Zo was er onlangs op een Duits Journaal een item waarbij een verzorgende tijdens het wassen van een mevrouw (in de ouderenzorg) de meest weerzinwekkende persoonlijke uitspraken over die vrouw deed. En dat in een zeer kwetsbare situatie van persoonlijke intimiteit.

 3. Emotionele overbetrokkenheid

Verdriet en schuldgevoel gaan bijna altijd samen. Dat verklaart ook waarom ouders van kinderen met een beperking zich ook vaak schuldig voelen. “Als ik maar tijdens de zwangerschap niet zo lang door had gewerkt…” Die schuldgevoelens vormen de motor achter de emotionele overbetrokkenheid. Dat is dus een begrijpelijke emotionele reactie, die echter helaas op zijn beurt kan leiden tot psychische problemen voor alle betrokkenen.

Het chronische schuldgevoel leidt tot een grote behoefte om ‘de schade zoveel mogelijk te beperken’. Je wilt het goed maken voor je kind. Chiel Egberts heeft daar in zijn beide boeken over ‘de driehoek’ uitgebreid aandacht aan besteed. Ouders bij wie begeleiders het gevoel krijgen dat ze het tóch nooit goed doen: vaak zit daar een schuldgevoel bij de ouders achter.

Zeker bij mensen met schizofrenie leidt de overbetrokkenheid (wat is ‘over’ trouwens?) van de kant van de ouders tot het gevoel bij de patiënt dat hij het allemaal toch niet kan. Zijn zelfvertrouwen daalt. Daarmee wordt de kans op herstel ook minder. Hij wordt steeds meer afhankelijk van de hulpverlener.

Uit het onderzoek van George Brown komt naar voren dat overbetrokkenheid vooral bij moeders voor komt en veel minder bij vaders.

Overbetrokkenheid zie je ook binnen de professionele zorgrelatie. Dan kunnen cliënten soms geen kant meer uit. Er wordt zó goed voor hen gezorgd dat ze zelf niet meer tot ontwikkeling kunnen komen. Begeleiders spreken dan alleen in termen van wat iemand niet kan.

Tegenwoordig komt daar nog een nieuw aspect bij. Binnen de gezondheidszorg heerst steeds meer een angstcultuur. Als er iets mis gaat ben je als hulpverlener verantwoordelijk. Dus moet je maar zo weinig mogelijk risico willen lopen. Dat doe je… als je alles maar zoveel mogelijk voor de cliënt regelt. Dan heb je als begeleider ook weer alles onder controle. Oftewel: de locus of control. Als ik maar in dienst ben en alles onder controle heb gaat het met de cliënt vanzelf wel goed…

Advertenties

Auteur: henk50

Ik ben GZ-psycholoog. Sinds 1975 werk ik in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Schrijven is een hobby en een ontspanning voor mij, vandaar dat ik het niet kan laten om dagelijks iets te schrijven, meestal ook op mijn weblog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s