Contextueel

Problemen in de context

Eén van de pijlers van het contextuele denken is dat intrapsychische problemen nooit los staan van de context, van de omgeving. Bijvoorbeeld: als iemand een depressie heeft is dat niet louter een kwestie van een probleem met de serotoninehuishouding. Het hele systeem rond de persoon moet ‘bekeken worden’.

Deze manier van denken staat haaks op de biologische psychiatrie en het breindenken. Daar hoor je geluiden als: ‘criminaliteit is een kwestie van neurologische aanleg’ of ‘alcoholisme ligt genetisch vast’.

Spoken in relaties

Sigmund Freud verwachtte van de patiënt dat deze “in staat was (maar ook de moed had) om de spoken onder ogen te zien die in relaties rondwaren”.

Dat vraagt om een bepaalde vaardigheid: in staat kunnen zijn om naar jezelf te kijken in relatie tot de ander. Dus niet alleen je moeder die jou onheus bejegende, maar ook het effect dat dit op jou heeft gehad inclusief de manier waarop je nu met je partner omgaat.

Psycho-analytisch geschoolde therapeuten (de volgelingen van vader Freud) meenden dan ook dat psychotherapie was voorbehouden aan hoogopgeleide (en vaak jongere) mensen. Dat had nog een bijkomend voordeel: ze waren particulier verzekerd…

Iván Böszörmenyi-Nagy meende in het verlengde van dit denken dat individuele therapie weinig zin had. De cliënt werd dan losgekoppeld van het systeem.

Overdracht

Het idee van Freud was dat de therapeut de boze gevoelens jegens de ouder manifest kon maken (in plaats van boos op je vader werd je boos op de therapeut of in plaats van verliefd op je vader en jaloers op je moeder werd je verliefd op je therapeut). Hij noemde dat verschijnsel overdracht. Dat zou al voldoende helpen voor een effectieve behandeling.

Altijd met het systeem

Nagy en andere contextueel therapeuten dachten heel anders. Ze meenden dat het loskoppelen van het systeem zelfs averechts zou kunnen werken. Het kon zelfs zo zijn dat de boosheid op je vader nog werd uitvergroot.

Immers: de therapeut bekrachtigde iedere keer de opmerkingen van de cliënt. Hij stimuleerde om alles uit de beerput te halen. Daardoor konden er ook waanideeën over andere gezinsleden ontstaan. Of de boosheid die eerst op de vader gericht was kon zich vertalen naar een ander gezinslid (dat mechanisme was door Freud al onderkend onder de noemer ‘verschuiving’).

Ervaren schuld

Er kwam voor Nagy nog iets anders bij. Als een gezinslid dat de pathologie van het gezin op zijn nek heeft zou herstellen, zou de ervaren schuld daardoor groter worden.

Bijvoorbeeld: de moeder heeft het kind emotioneel nodig. Die behoefte vertaalt zich in een schoolfobie bij het kind. Als de schoolfobie minder wordt gaat het kind zich meer schuldig voelen dat het nu niet meer in de buurt van moeder is.

Volgens Nagy los je dat mechanisme niet op door alleen het kind te behandelen. De moeder moet ook naar de therapiesessies komen en zéker de vader (hij heeft in dit voorbeeld niet de hoofdrol, maar wel een sleutelrol bij het vinden van een oplossing). Naar zijn mening moest iedereen elkaar in de ogen kunnen zien en elkaar kunnen vertellen wat er in de onderlinge transacties speelde.

Schuld

Het werk van Nagy vormde een belangrijke basis onder de behandeling die later de systeemtherapie is gaan heten. Bij Nagy speelde daarbij het woord ‘schuld’ een belangrijke rol, waarbij het – in navolging van Martin Buber – van belang is om onderscheid te maken tussen schuldgevoelens en existentiële schuld.

Rugklachten

Sinds de geboorte van haar tweede dochter heeft mevrouw Zandstra last van haar rug. Haar dochter heeft dat verhaal vele malen gehoord. De dochter zou tijdens de zwangerschap bij herhaling tegen het ruggenmerg van haar moeder hebben geschopt. De dochter meende afstand te hebben genomen van dit impliciete verwijt van haar moeder. Maar nu ze zelf zwanger is komt het verhaal toch weer boven. Hoe blij moet ze eigenlijk zijn met een kind dat nog voor de geboorte haar moeder levenslang pijn kan gaan doen?

Nagy: “Als ik werkelijk het gevoel heb dat ik het lichaam van mijn moeder geschaad heb kom ik daar niet overheen tenzij ik in staat ben om anders naar de hele wereld te kijken. Die schuldgevoelens raak ik alleen maar kwijt als ik over het hele bestaan anders ga denken.”

Volgens Nagy mist een individueel therapeut tal van inzichten en daarmee ook van kansen op een goede behandeling. Wie individuele gesprekken voert verkleint daarmee ook de kans op herstel. “Ik kan de structuur van de met schuld beladen loyaliteit niet volledig begrijpen zonder alle leden van het relationele systeem te kennen en zorg om hen te hebben.”

In het verhaal van mevrouw Zandstra kwam tijdens de behandeling naar voren dat haar moeder sinds haar geboorte langdurig aan bed was gekluisterd. De laatste 30 jaar van haar leven was ze weinig meer buiten geweest. Ze liet zich op bed verzorgen en leek het allemaal zuchtend te aanvaarden.

Evaluatie

Heeft Nagy gelijk? Aan de ene kant vind ik het verhelderend wat hij schrijft. Al moet ik er bij zeggen dat zijn taal ook wel deels geheimtaal is. Soms heb ik meer het gevoel dat ik met een lid van een geheim genootschap te maken heb. Maar dat kan ook komen doordat ik onvoldoende ben ingevoerd in de teksten van de contextuele therapie.

Aan de andere kant vind ik dat (ook) de contextuele behandeling maar een stukje van de psychische werkelijkheid weergeeft. Waar is bijvoorbeeld de wilskracht van een bepaald persoon, zijn motivatie om zelf tot oplossingen te komen? Wat maakt dat de één heel anders reageert dan de ander op een bepaald gezinssysteem? Wat is het gevolg van zogenaamde life-events op de persoon? Worden mensen werkelijk alleen maar gedetermineerd door hun levensverhaal?

Nooit alomvattend

In zijn algemeenheid: steeds weer ontstaan er nieuwe therapeutische stromingen die menen dat ze het psychische licht hebben uitgevonden. Bijna iedere nieuwe stroming meent het antwoord op alle vragen te hebben. Het gevolg is dat behandelaars soms bijna sektarische trekken kunnen krijgen.

Er bestaat geen allesomvattende psychische behandeling (nog los van de somatische kant die ook een rol speelt).

Als behandelmethodieken de bescheidenheid op kunnen brengen dat ze een stukje van de behandeling kunnen bieden (en daarmee open staan voor alternatieven) kunnen ze hun cliënten helpen bij de persoonlijke groei, als goede aanvulling naast andere behandelmethoden.

Advertenties

Auteur: henk50

Ik ben GZ-psycholoog. Sinds 1975 werk ik in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Schrijven is een hobby en een ontspanning voor mij, vandaar dat ik het niet kan laten om dagelijks iets te schrijven, meestal ook op mijn weblog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s