Zelfbewustzijn en zelfkennis (5)

In cursussen zeg ik dat alle hechting via de zintuigen verloopt. Door de zintuigen ervaart een baby zijn moeder en later belangrijke anderen.

Het betekent ook dat het lichaam belangrijk is om jezelf van anderen te leren onderscheiden.

Orkest zonder dirigent

Utta Frith, een bekend onderzoekster op het gebied van stoornissen binnen het autistisch spectrum, noemt als één van de belangrijkste kenmerken van autisme het gegeven dat het ‘zelf’ niet autonoom functioneert. Ze noemt het ‘zelf’ de dirigent die de rest van de persoon aanstuurt. Zoals een dirigent de musici aanstuurt, zo stuurt het ‘zelf’ het denken, voelen en ervaren aan.

Volgens Utta Frith is dat een probleem bij mensen met autisme: alle muziekinstrumenten zijn aanwezig, maar er is geen dirigent die de leiding heeft. Dat maakt dat de prikkels die binnen komen niet worden gesorteerd: ieder instrument speelt zijn eigen muziek. Daarmee wordt de wereld een chaos. Of anders gezegd: de chaos aan prikkels wordt niet gestructureerd.

Als ik die denklijn van Utta Frith toe probeer te passen op lichamelijke ervaringen zou dat misschien de ‘bijzondere motoriek’ van een aantal mensen met autisme kunnen verklaren. Ze reageren anders op prikkels en dat maakt ook weer dat het lichaam anders wordt ervaren.

Tenenloop

Een ex-collega (fysiotherapeut en sensomotorisch behandelaar) deed ooit onderzoek naar de tenenloop die een aantal kinderen met autisme laat zien. Die tenenloop zien we soms een aantal maanden met kleine kinderen. Het is mogelijk een manier om je lichaam extra te kunnen ervaren: je spant je spieren en voelt je lichaam dus ‘steviger’.

Picto’s

Gisteren was ik bij de behandeling van een patiënt met autisme en een ernstige verstandelijke beperking. Hij was helemaal getraind op het hanteren van picto’s. Zijn hele programma bestond uit picto’s waar hij zijn houvast aan moest ontlenen (volgens het model van ‘Geef me de Vijf’).

Wat mij opviel tijdens de behandeling was dat hij alle picto’s precies kon benoemen. Hij wist van alle stappen tijdens de behandeling wat het voorstelde (in de stoel zitten, mond open, spiegeltje, tellen tot drie enzovoorts). Hij had echter geen enkel idee van de toepassing. Hij wist niet dat het over zijn eigen lichaam ging. Steeds meer weer ging hij terug naar de picto’s. Ik had de indruk dat ze hem zelfs afleidden van de bedoeling van wat er zou gebeuren.

Bij kinderen zonder autisme zie je al vrij snel dat ze de vertaalslag kunnen maken van het plaatje naar het eigen lichaam. Bij kinderen met autisme is dat veel minder ‘automatisch’ het geval. Als behandelaars daar niet alert op zijn worden aan kinderen met autisme alleen maar kunstjes geleerd.

Zelfverwonding

Een ander verschijnsel is dat van de zelfverwonding. Ik heb ooit bij mijn eigen cliënten zo’n twintig verschillende oorzaken beschreven. Die lagen o.a. op het gebied van de hyposensitiviteit (ondergevoeligheid). Een misverstand is dat autisme altijd overgevoeligheid zou inhouden. Ondergevoeligheid is soms een groter probleem.

Stel dat je je lichaam onvoldoende ervaart. Dat maakt dat de afgrenzing van de omgeving moeizamer is. Denk maar eens aan een ‘slapend been’: je hebt bijna geen idee waar het ligt. Een mogelijke reactie kan dan zijn: extra ‘prikkels’ toedienen, zodat je toch een stukje ‘zelf’ ervaart.

Lichaam en zelf

Je hebt je lichaam nodig om je zelf te kunnen ervaren. Als je verdoofd bent bij de tandarts heb je misschien de neiging om steeds te voelen of je wang er nog zit.

Toen ik een keer gedeeltelijk was verdoofd (ruggenprik), waardoor ik mezelf onder de navel niet meer voelde, klopte er niets meer van mijn lichaamsbesef. Ik dacht dat ik mijn benen plat op bed had liggen, maar ze lagen in een hoek. Ik moest kijken of te zien of dat mijn benen waren. Ze zaten aan mijn lijf vast, dus het waren niet twee onderdanen van tante Truus.

Merleau Ponty

Hoe dat precies zit met het lichaam en het zelf heb ik ooit kunnen bestuderen in de colleges van Prof. Gordijn. Hij gaf als hoogleraar in de ‘leer van het menselijk zich bewegen’ zeer bijzondere colleges. Daarbij was hij een groot fan van de fenomenoloog Merleau Ponty.

Vanwege de verhuizing vond ik het werkstuk terug dat ik 45 jaar geleden voor dit bijvak heb geschreven. Het ging uiteraard over de fiets (beweging). Maar eerlijk gezegd kan ik al die filosofische rompslomp rond de bewegingsleer nu niet meer reproduceren.

Bewegen voor/door ouderen

Toch wil ik nog wel één gokje wagen. Het is tegenwoordig ‘in’ om te zeggen dat ouderen veel meer moeten bewegen. Er zou een samenhang zijn tussen snelle achteruitgang in het functioneren en onvoldoende beweging. Zou het kunnen zijn dat dat (ook) weer te maken heeft met het feit dat je je lichaam nodig hebt om je zelf te kunnen ervaren?

Ouderen die onvoldoende (kunnen) bewegen ervaren hun lichaam weinig. Van ouderen die te weinig worden aangeraakt kun je hetzelfde zeggen. Dat is één van de verklaringen voor het zogenaamde zelfstimulerend gedrag (bijvoorbeeld plukken aan de kleding om toch nog lichaamservaring op te doen.

Ik weet het niet, ik ben slechts een eenvoudig bloggertje. Maar zou het misschien zo kunnen werken? Ik stap maar weer eens op de fiets. Dan voel ik me ZELF weer even. En ik ga kauwen op een wortel. Dat schijnt ook te helpen.

 

Advertenties

Auteur: henk50

Ik ben GZ-psycholoog. Sinds 1975 werk ik in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Schrijven is een hobby en een ontspanning voor mij, vandaar dat ik het niet kan laten om dagelijks iets te schrijven, meestal ook op mijn weblog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s