Zelfbewustzijn en zelfkennis (2)

Heeft een dier een zelf?

Er zijn dierenliefhebbers die menen dat dieren een ‘zelf’ hebben. Ze zouden in staat zijn om op zogenaamd meta-niveau naar zichzelf te kijken. Bijvoorbeeld: de koe denkt over zijn bestaan na en loopt te prakkedenken: “Tsja, Greta daar sta je dan gras te eten in het weiland van boer Grijpstra. Is dit nu je leven, of zou je later ook nog wel eens iets anders willen doen?”

Ik heb nog nooit op die manier een gesprek gehad met een koe. Maar dat kan ook zo zijn omdat ik bepaalde vaardigheden mis. Maar mensen die menen er verstand van te hebben denken vooral dat dieren gestuurd worden door innerlijke impulsen. Joop Fennis spreekt in dat verband van een gesloten wereld. Een koe staat ook niet in de wei te genieten van het groene gras en de gele paardenbloemen die zo mooi bij elkaar kleuren.

Heeft een mens een zelf?

Bij mensen ontwikkelt het ‘zelf’ zich geleidelijk. Het begint bij de jonge peuter, maar de ontwikkeling loopt gedurende de hele kindertijd door. Sigmund Freud noemt als één van de kenmerken het bewust zijn van een tekort, Freud noemt dat zelf een behoefte). Je bent niet meer honger, je hebt hoger.

Verslaving

Eén van de trieste kenmerken van mensen die verslaafd zijn is dat ze weer in een gesloten wereld terecht komen: je hebt geen behoefte aan een shot, je valt samen met dat shot. Daardoor vervallen grenzen: een oude vrouw wordt overvallen om maar aan geld te kunnen komen. Een ernstige verslaving kan menselijk gedrag weer degraderen tot dat van een dier.

“Ik was mezelf niet meer” vertelde een mevrouw die een tijd lang verslaafd was geweest. Daarmee pakte ze de kern van de verslaving: je raakt je zelf kwijt.

Psychose

Bij psychotische mensen zie je dat het ‘zelf’ ook weer vervaagt. Een psychotische puber op een paard zit niet op een paard, hij wordt tot een paard. Zijn zelf gaat samen vallen met dat van het paard (voorbeeld van kinderpsychiater Christien Lafeber).

De filosoof Erich Fromm plaatste het menselijk zelf ook nog in het kader van de tijdlijn van de eindigheid. Een mens is in staat om te weten dat zijn bestaan eindig is. Een dier heeft daar geen beeld bij. Maar als je weet dat je bestaan eindig is, ga je ook de zin van je bestaan afvragen.

Hoe weet een muis dat hij een muis is? 

Hoe weet een muis dat hij een muis is?

Nou, ik denk dat een muis niet weet dat hij een muis is, maar ik weet niet waarom ik dat weet.

(Rutger in Selma Fraiberg).

Uitstel van behoeftenbevrediging 

Rita Kohnstamm merkt daarbij op dat bij de dieren de moeder steeds direct in gaat op de behoefte (het jonge lammetje rent naar zijn moeder en wil drinken; het wordt vervolgens gevoed door de moeder). Bij dieren is sprake van een automatische behoeftenbevrediging.

Daar zit een verschil met de mensen, schrijft Kohnstamm. Zij kunnen afstand nemen van die directe behoefte van het kind en besluiten dat iets anders eerst moet. Ze staan (zeker na de leeftijd van een half jaar van de baby) niet direct klaar met de voeding, maar maken een afweging wat er op dit moment het belangrijkste is.

Het zelf van de moeder maakt dat ook uitstel mogelijk is en dat kinderen ook leren om uitstel te verdragen. In de termen van Jesper Juul (boek: Gezinsleven) maken ze onderscheid tussen zin en behoefte.

Bij moeders met een verstandelijke beperking en/of met psychiatrische problematiek zie je dat dit onderscheid tussen zin en behoefte veel minder aanwezig is. In hechtingstermen: ze zijn wél sensitief, maar niet responsief.

Advertenties

Auteur: henk50

Ik ben GZ-psycholoog. Sinds 1975 werk ik in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Schrijven is een hobby en een ontspanning voor mij, vandaar dat ik het niet kan laten om dagelijks iets te schrijven, meestal ook op mijn weblog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s