Zelfbewustzijn en zelfkennis (1)

Hoe weet ik dat ik ik ben?

In het functioneringsprofiel van Jacques Heijkoop is het laatste item het zelf. Ook gedragsdeskundigen krabben zich daarbij op hun hoofd. Want wat is het zelf eigenlijk? Kun je dat vangen? Of is dat zoiets als het zoeken van een zwarte kat in een donker huis, terwijl die kat er niet eens is?

Het zelf is één van de moeilijkste te bevatten psychologische termen. Ergens raakt het de ‘ziel’ in de religieuze terminologie.

“Ik ben mezelf” hoor je vaak zeggen. Maar wat bedoelt iemand met de uitspraak ‘ik ben mezelf’. Als je doorvraagt wie die persoon dan zelf is blijkt een antwoord toch niet zo gemakkelijk…

“Eén van de wonderlijkste dingen die een kind kunnen overkomen is het plotselinge besef dat hij iemand is” (de eerste zin uit: Dolf Kohnstamm, Ik ben ik, de ontwikkeling van het zelf).

“En toen gebeurde er iets heel belangrijks met Emily. Zij realiseerde zich plotseling wie zij was. Ze had gespeeld in een hoekje van de boeg en liep nu doelloos over het achterdek, toen zij zich plotseling in een flits realiseerde dat zij zij was…” (Richard Hughes in A high wind in Jamaica). 

 Carl Gustav Jung: “Ik was elf jaar, toen ik plotseling, op weg naar school, uit een mist stapte. Het was net alsof ik in een mist gelopen had en ik stapte er uit en ik wist: “ik ben’, ik ben wat ik ben.” (In een TV-interview in 1959).

 Herbert Spiegelberg (fenomenoloog, filosoof) interviewde studenten en noemde de ontdekking van het ‘ik’ het I-am-me experience’. Maar volgens Spiegelberg leverden de interviews hem toch niet de kennis op die hij nodig had om het zelf te vatten. Zijn we niet op zoek naar iets wat toch niet bestaat?

Van mijzelf kan ik me geen ervaring herinneren dat ik opeens ontdekte dat ik ik ben. Maar hoe zat dat ook alweer met die schema’s die veel kinderen maken? Henk Algra, Arkelse Onderweg 1, Gorkum, Zuid-Holland, Nederland, Europa, Wereld, Heelal. Zet je jezelf daarmee toch niet als persoon neer?

En wat gebeurt er als je in een (mini)-psychose terecht komt, waardoor je opeens niet meer weet wie je bent en waar je bent? Wat gebeurt er met prepsychotische mensen die de grip op zichzelf en hun omgeving kwijt raken? Waarom hebben mensen in de eerste fasen van dementie zoveel angsten? Is dat niet vooral omdat ze de grip op zichzelf bezig zijn kwijt te raken. Het ik raakt gedesintegreerd…

In het vervolg volg in de lijn zoals deze door Rita Kohnstamm op een rijtje is gezet in haar boek ‘Kleine Ontwikkelingspsychologie’. Dat boek is niet zo klein meer trouwens. Het werd in de loop der jaren steeds dikker. De lijn die Rita Kohnstamm volgt wordt  door mij geparafraseerd met eigen observaties en veronderstellingen.

Werkdefinities:

“Zelfbewustzijn is het gevoel van continuïteit en eigen bestaan, los van andere mensen”.

“Zelfkennis is het weet hebben van eigen uiterlijk, capaciteiten, karaktertrekken en motieven.

Advertenties

Auteur: henk50

Ik ben GZ-psycholoog. Sinds 1975 werk ik in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Schrijven is een hobby en een ontspanning voor mij, vandaar dat ik het niet kan laten om dagelijks iets te schrijven, meestal ook op mijn weblog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s