Zwart-wit denken

Een half jaar geleden schreef ik een blog over mensen die alle contact verbreken.

Je komt het bijvoorbeeld nogal eens tegen in het programma ‘Het Familiediner’. Onlangs kwam daar een gezin in voor dat ik kende en ik was eerlijk gezegd nogal verbaasd. Ik had nooit signalen van onderhuidse veenbranden waargenomen, maar de hele familie bleek nu met elkaar overhoop te liggen. Ze wonen in hetzelfde dorp maar elkaar groeten is er niet meer bij…

Puzzelstukjes

Over dat blog in april kreeg ik in de loop van de tijd een paar vragen. Hoe komt het dat mensen zo zwart-wit gaan denken en alle contact verbreken? Daar ken ik geen pasklaar schema voor. Gelukkig maar, want ieder mens en iedere situatie zijn uniek. Toch in dit blog een paar puzzelstukjes.

Hoe herken je zwart-wit denken?

a) Dat herken je aan het gebruik van woorden als ‘altijd’, ‘iedereen’, ‘alles’, ‘nooit’. Bijvoorbeeld: ‘Iedereen is het met mij eens dat’, ‘blanken discrimineren altijd’, ‘kerkmensen zijn nooit te vertrouwen’.

b) Je herkent het ook aan het kiezen van oplossingen. Zwart-wit denkers zien vaak maar één oplossing voor een probleem. “Wie staakt moet ontslagen worden”, “Wie te hard rijdt moet direct zijn rijbewijs inleveren”, “Als er iemand wegloopt moeten alle deuren op slot”, “Een organisatie die op de zwarte lijst van de inspectie komt moet meteen gesloten worden”. Die laatste twee voorbeelden zijn meteen ook met een link naar het werk in zorg en onderwijs: protocollen bieden zelden ruimte voor nuancering en stimuleren in feite zwart-wit denken.

c) Daarnaast kun je zwart-wit denken signaleren aan de hand van het vormen van partijschappen, van coalities. Mensen die zwart-wit denken zullen proberen anderen in hun kamp te trekken. In het gezin waar ik aan het begin van dit blog aan refereerde waren op die manier binnen de familie twee kampen ontstaan die elkaar het licht niet meer in de ogen gunden. Dat leidde er toe dat de broers en schoonzussen elkaar op de verjaardag van hun hoogbejaarde moeder niet meer wilden ontmoeten.

d) Als laatste kan worden genoemd dat de communicatie bij het zwart-wit denken verstoord is. Er wordt veel over anderen gepraat en weinig met anderen.

Een kwestie van intelligentie?

Een misverstand is dat zwart-wit denken zou zijn gekoppeld aan intelligentie. Het is wel waar dat het voor veel mensen met een benedengemiddelde intelligentie lastiger is om in gradaties te denken. Maar dat wil nog niet zeggen dat ze niet in nuanceringen kunnen denken.

Er zijn daarentegen zeer intelligente mensen die niet in staat zijn om genuanceerd over anderen te denken. Ze kennen twee groepen mensen: de goeden en de kwaden.

In het blog van april heb ik dat verschijnsel op een andere manier beschreven. Daar maakte ik een voorzichtige koppeling met persoonlijkheidskenmerken als borderline en narcisme waarbij zwart-wit denken (ambitendentie) één van de kenmerken is.

Oefenen in het contact

Om meer genuanceerd te kunnen leren denken is het nodig dat kinderen van jongs af aan kunnen oefenen met contacten. Mijn indruk is dat hoe solistischer kinderen opgroeien, des te lastiger het voor hen is om op volwassen leeftijd is om genuanceerd over anderen te denken.

Een auteur (maar helaas, de bron heb ik niet paraat) schrijft dat zwart-wit denken veel voor komt bij volwassenen die opgroeiden in gezinnen waar weinig persoonlijk contact met elkaar was en waar kinderen weinig ruimte kregen om hun emoties te uiten.

Van moeten naar mogen

Die visie zou overeenkomen met wat Nancy Groom beschrijft in haar boek over ‘codependency’ in disfunctionele gezinnen.

In de titel van het boek van Nancy Groom – Van moeten naar mogen – zit ook het beste medicijn tegen het zwart-wit denken. Je gaat minder zwart-wit denken als je er in slaagt om minder vanuit het moeten en meer vanuit het mogen te denken en te handelen.

Oftewel: minder vanuit de regel, maar meer vanuit de relatie. 

Advertenties

Auteur: henk50

Ik ben GZ-psycholoog. Sinds 1975 werk ik in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Schrijven is een hobby en een ontspanning voor mij, vandaar dat ik het niet kan laten om dagelijks iets te schrijven, meestal ook op mijn weblog.

2 thoughts on “Zwart-wit denken”

  1. Weer een herkenbaar verhaal! Pijnlijk ook. Mijn indruk is dat het dwingende en controlerende er vaak al van jongs af aan in zit. Klopt dat? Had het geholpen als ze eerder steviger waren gecorrigeerd?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s