De vis is niet dood!

Vanmorgen moest ik mij al heel vroeg melden in het Krankenhuis van Alkmaar. Daarom was ik gisteren uit mijn werk in Den Helder maar in Alkmaar blijven steken. Je weet nooit wat het treinverkeer allemaal voor verstoringen in petto heeft.

In de wachtkamer staat een aquarium. Daar zwemmen vissen in. Maar één vis heeft kennelijk een kunstje van honden afgekeken. Hij ligt af en toe ‘dood’.

vis-1Waarschijnlijk werden diverse patiënten onrustig vanwege een dode vis in het aquarium. Want een ziekenhuis en dan in de wachtkamer al geconfronteerd worden met de dood: dat willen de meeste mensen niet. Dus werd het sterfgeval gemeld bij de balie. De medewerkers daar kregen vermoedelijk een punthoofd van al deze meldingen.

Het gevolg was een sticker op het aquarium. De vis kun je op de tweede foto (links in beeld) zien. Hij lag niet ondersteboven, maar wel doodstil.

vis-2Na een uur mocht ik de behandelkamer weer verlaten. Ik mocht een week niet sporten. Maar ja, wat is sporten? Ik heb mijn fiets gepakt en ben in een rustig tempo naar het station gefietst. Dat was natuurlijk geen sport. maar ‘bewegen voor ouderen’. 

 

Terugzien op een psychose

“Tegen de pathologisering van de psychiatrie”

Socioloog (en destijds student) Egbert Tellegen kreeg rond zijn 20e jaar een psychose. Uiteindelijk sprong hij om exact 12 uur ‘s nachts in de gracht. Hij dacht dit niet te overleven, maar hij werd uit het water gevist en vervolgens gedwongen opgenomen in de psychiatrie. Hij schrijft over deze gebeurtenis in het boek ‘Tegen de tijdgeest: terugzien op een psychose’.

Tellegen kan er achteraf goed over vertellen. De opname vond hij terecht. Maar waar hij zich vooral over verbaast is dat de behandelend psychiater totaal niet begreep wat er met hem (Tellegen) aan de hand was. Hij vroeg vooral naar neurologische verschijnselen en stelde vragen als: “Viel je wel eens onverwachts als je op straat liep?”

Tellegen verklaart deze wijze van werken vanuit het medisch model. De behandelend psychiater was alleen maar in staat om psychiatrische ziektebeelden te verklaren als neurologisch verschijnsel.

Volgens Egbert Tellegen verkeerde hij destijds in een emotioneel heftige periode van zijn leven. Hij had een goede vriend verloren en was erg op zoek naar zijn eigen identiteit. In zo’n periode gebeuren er heftige dingen met je waar je geen controle over hebt. Maar al die ‘Sturm und Drang’ kwam in de gesprekken met de psychiater helemaal niet ter sprake. Hij had er totaal geen oog voor. Sterker nog: de psychiater was van mening dat al die reflectie over zichzelf allemaal onzin was.

Tellegen noemt een zekere hoogleraar psychiatrie (van der Horst) die al in 1928 stelde dat de beleving van de patiënt zwaar werd ondergewaardeerd in de psychiatrie. Tellegen plaatst daarbij de kanttekening dat er ook sprake is van een golfbeweging, maar dat met name sinds de jaren ’80 het accent wel erg is komen te liggen op biologische factoren die allerlei ziektebeelden zouden moeten verklaren.

Beeld, levensverhaal en betekenis

Dat is uitgever en GZ-psycholoog Ed Brand helemaal met hem eens. Brand spreekt over ‘de grote pathologisering van de gezondheidszorg’. Deze ontwikkeling is enerzijds in de hand gewerkt door de successen van de biologische psychiatrie, maar anderzijds door het feit dat mensen een behandeling zonder diagnose ook niet meer vergoed wordt. Je moet dus een etiket hebben om behandeling te kunnen krijgen.

Een bijzonder verhaal dat Ed Brand beschrijft is dat van een vrouw die vanwege het horen van stemmen door haar man was afgeleverd bij een psychiatrische instelling (dat kon toen nog). Hij vond dat zijn vrouw echt gek was geworden. Door het levensverhaal van de vrouw in kaart te brengen verdwenen de stemmen ‘vanzelf’. Ze hadden een functie gehad, maar toen deze mevrouw met haar verlies kon leven waren ze ‘bij wijze van spreken’ niet meer nodig.

Zowel Tellegen als Brand benadrukken dat de biologische psychiatrie van groot belang is voor de hulp aan mensen met ernstige psychiatrische problemen. Maar het probleem is dat de neiging bestaat om alles naar het brein terug te redeneren. Daarmee verdwijnt de mens als persoon buiten beeld. En daardoor laat je tevens een belangrijk aspect van de behandelmogelijkheden liggen.

Destijds heb ik een bijscholing psychiatrie gevolgd bij psychiater Jaap Veldkamp. Hij benadrukte dat de kleur van de psychose en de waandenkbeelden en hallucinaties die iemand ervaart in de context van het levensverhaal altijd een betekenis hebben. Maar dat was nog voor (wat Ed Brand noemde) ‘de grote pathologisering van de psychiatrie’.

Alleen neurologie?

Ed Brand geeft aan de verwachtingen rond neurologisch onderzoek hooggespannen zijn. Men denkt bijvoorbeeld dat de psychose te verklaren is uit een overproductie van dopamine in de hersenen. En als we dát allemaal in kaart hebben zijn we ook onderweg naar de genezing. Maar zo zit de mens niet in elkaar. Een overproductie aan dopamine verklaart nog niet hoe het zo ver heeft kunnen komen. Wat heeft een persoon meegemaakt in zijn leven? Wat zijn de verlies-ervaringen en hoe is hij daarmee om gegaan. Hoe zit het met de verhouding tussen draagkracht en draaglast?

Met de concentratie op ziektebeelden en neurologische processen raakt de kleur van de persoon buiten beeld. Daarmee laat je een deel van de behandelmogelijkheden liggen. Ed Brand: “Dat is een gemiste kans in de psychiatrie.”

Tegen de Tijdgeest: Terugzien op een psychose. Auteurs: Egbert Tellegen, Huub Mous, Daan Muntjewerf. Uitgeverij Candide, Amsterdam.

Alkmaar Waag

Vandaag bevind ik mij weer eens in Alkmaar.

Onwillekeurig ga ik dan toch vergelijken: Delft en Alkmaar.

alkmaar-waag-kerstDelft heeft zijn grootse plein rond de Nieuwe Kerk. Het is echt een monumentaal plein.

Alkmaar doet het wat kleiner: met het Waagplein. Daar staat ook geen kerk. Vroeger wel. Dat was de Heilige Geestkapel. Maar daar werd later flink getimmerd en gezaagd.

Het is nu de Waag met het Kaasmuseum. Op het plein wordt ook de kaasmarkt gehouden. Daar ben ik een keer wezen kijken. Ik vind het toch wel bijzonder dat zo’n gebeurtenis jaarlijks honderdduizenden toeristen trekt.

En de Waag? Ik zie er geen kapel meer in. Maar het is wel een plaatje. Met een bijzonder carillon. Hoewel: aan dat carillon hangt ook een heel verhaal. De oorspronkelijke klokken klonken volgens een Alkmaarse delegatie te vals om opgehangen te worden. Ze hangen nu op allerlei andere plekken, maar niet in Alkmaar. Kennelijk is men daar minder gevoelig voor valse tonen.

Expressed Emotion (6)

Wat is een kenmerk van een hoge Expressed Emotion?

Een kenmerk is bijvoorbeeld dat je het gedrag van de ander ziet als een afwijzing van jou als persoon. Je kijkt dan dus niet meer naar het gedrag van Marieke, maar je trekt direct de lijn door naar jou zelf.

Doet Marieke het expres?

Eén van de meest onthutsende voorbeelden waarbij een begeleidster de controle over zichzelf verloor heb ik ooit beschreven aan de hand van een casus waarbij de begeleidster – vanwege oplopende stress – een ernstig gehandicapte vrouw daadwerkelijk verwondde.

Maar zo ver hoeft het niet te komen. Het kan ook minder ‘spannend’. Een voorbeeld daarvan is dat je denkt dat Marieke expres in haar broek plast als jij in dienst bent. Je betrekt dus het gedrag van Marieke heel sterk op jouw functioneren.

Functioneringsprofiel 

Zou je een functioneringsprofiel van Marieke maken (ten aanzien van de sociaal-emotionele ontwikkeling), dan zou je waarschijnlijk ontdekken dat ze nog helemaal niet in staat is om ‘expres’ iets te doen zodat jij je onprettig zou voelen.

Bij de meeste mensen die dit gedrag vertonen is de sociaal-emotionele ontwikkeling nog niet zo ver dat ze ‘expres gedrag’ kunnen laten zien. Dat vraagt namelijk om een redelijk inzicht in het denken van anderen (Theory of Mind’).

Lage Expressed Emotion

Een lage Expressed Emotion betekent dat je het gedrag signaleert, maar dat je het niet op jezelf betrekt. Marieke plast in haar broek, dat doet ze wel vaker. Misschien vindt ze het spannend. Of we hebben haar niet op tijd op de WC gezet.

Psycho-educatie

Een manier om de Expressed Emotion te verlagen is in dit verband psycho-educatie. Veel (vooral jongere) begeleiders hebben de neiging om absolutistisch en idealistisch te werken (aldus G.T.M. Burger). Door bijscholing en ‘training on the job’ zou je kunnen helpen het gedrag van de cliënt te relativeren.

Persoonlijk falen

Een achterliggend gebeuren bij de hoge Expressed Emotion is dat je gedrag van de ander ziet als gevolg van persoonlijk falen. Als jij je werk maar goed doet zal de cliënt geen problemen laten zien.

Bij een lage Expressed Emotion kun je veel beter relativeren. Eigen tekortkomingen zijn geen ramp, die dingen gebeuren nu eenmaal in de zorg en de opvoeding. Je zult zien: als je zo kunt denken gaan er minder dingen mis en wordt het werk een stuk leuker…

Reeuwijkse Plassen

De mensen vragen mij wel eens: “Henk, fiets jij wel eens door de Reeuwijkse Plassen?”

Nou, eerlijk gezegd niet. Het zou niet best zijn. Dan zou ik behoorlijk in de bonen zijn. Ik heb namelijk geen waterfiets.

reeuwijkse-plassen-1Maar zaterdag fietste ik wel over een fietspad temidden van de Reeuwijkse Plassen.

Tineke had mij ’s middags buiten de deur gezet omdat ik nodig eens uitgelaten moest worden. Anders blijf ik maar studeren. Ze ziet al aankomen dat mijn hoofd op een dag helemaal vol is en er geen informatie meer bij kan.

Zodoende kwam ik in deze omgeving terecht. Eerst fietste ik door Gouda. Dat is een fraaie plaats met een historisch centrum met veel kaas en kaarsen. Daarna probeerde ik aan de noordzijde de stad te verlaten, maar ik fietste mijzelf vast in een bloemkoolwijk. Die wijken moeten verboden worden.

Uiteindelijk kwam ik in Reeuwijk terecht. En wie Reeuwijk zegt denkt al snel aan plassen. Maar dat had ik in een plaatselijk café al gedaan. Zodoende was ik weer redelijk opgewarmd.

reeuwijkse-plassen-2De plassen die Reeuwijk omringen zijn ontstaan door turfwinning in de 18e eeuw. Die turf was bestemd voor de pottenbakkerijen en de bierbrouwerijen in Gouda. In de 19e eeuw vond men dat het nu toch wel erg nat was geworden in deze omgeving. Er werden plannen gemaakt om van de plassen een soort van Haarlemmermeer te maken. Polderen dus. Maar zover is het nooit gekomen.

Door de plassen lopen aardige wegen. Helaas is het zicht op een deel van de plassen (bijvoorbeeld de weg van Reeuwijk naar Sluipwijk) onmogelijk gemaakt doordat rijke Randstedelingen een perceel grond aan het water kochten en daar hun stulpje bouwden. Maar in andere delen van de plassen is het zicht op het water redelijk onbelemmerd en kon ik fotografisch mijn gang gaan.

Expressed Emotion (5)

George Brown (1962) deed onderzoek naar een hoge Expressed Emotion bij familieleden van mensen die een schizofreen beeld vertoonden.

Aan de hand van dat onderzoek kwam hij tot een cluster van ‘uitspraken’ die tekenend zouden zijn voor een hoge expressed emotion. Doe hoge Expressed Emotion zou – volgens zijn onderzoek – eerder een psychose uitlokken.

Brown noemde de volgende vijf kenmerken:

  • Het aantal kritische opmerkingen dat gemaakt werd over het schizofrene familielid (bijvoorbeeld: ‘zijn kamer is altijd een rommel’, ‘hij ziet er altijd slordig uit’ (let op het gebruik van het woord ‘altijd’). wil niks’, ‘zij is lui’, ‘hij is slordig’)
  • Tekenen van vijandigheid: ‘hij wil niks’, ‘zij is lui’, ‘als hij er bij is kun je een gezellige kerst wel vergeten’)
  • Emotionele overbetrokkenheid: bijvoorbeeld altijd op de hoogte willen zijn wat er met het familielid gebeurt (tot in de kleinste details), voortdurend aan de persoon moeten denken en niet los kunnen laten.
  • Warmte:  ‘ik kan niet zonder mijn zus, ondanks haar beperking straalt ze toch zóveel warmte uit’, ‘wat kan ik van mijn broer genieten!’
  • Positieve opmerkingen:  ‘Hij vergeet nooit een verjaardag’, ‘Wat is Arwin toch een bijzondere broer’.

Het EE-onderzoek werd door Brown uitgevoerd in de vorm van een interview met familieleden, waarbij de schizofrene persoon niet aanwezig is. Daarbij wordt gefocused op de huidige situatie (dus niet op hoe de ontwikkelingsloop is geweest). Het onderzoek staat bekend als het Camberwell Family Interview’. Het werd op de band opgenomen, waarbij zowel gelet werd op de typen uitspraken als op de toon waarmee gesproken werd.

Als je het zo leest kun je als familielid bijna niets goed doen. Ben je kritisch, dan is het niet goed. Uit je je positief over de persoon in kwestie, dan is het wéér niet goed. Het enige wat een beetje lijkt te passen is als je in je uitspraken afstand weet te bewaren.

Het onderzoek past in de tijdgeest van de jaren ’60 en ’70 toen bijna alle psychiatrische stoornissen werden toegeschreven aan problemen binnen gezinnen. De buitenkant zou mooi zijn, maar daaronder lag een modderpoel aan gespannen verhoudingen.

Eén van de theorieën die daaruit voortkwam was de double-bind hypothese: als jongeren schizofrenie ontwikkelden was dat een gevolg van een voortdurende dubbele boodschap van de kant van de ouders (bijvoorbeeld: ‘ik ben blij dat je er bent, maar je had er beter niet kunnen zijn, hadden wij tenminste rust gehad’). 

Inmiddels weten we dat die theorie de wereld van de opvoeding wat al te simpel heeft ingekleurd.

Broek in Waterland

Vroeger fietste ik regelmatig door Broek in Waterland. Dat kwam omdat een deel van mijn werk plaats vond in Monnickendam. Als je daar vanuit Amsterdam naar toe fietst (daar had ik mijn beide werkfietsen geparkeerd) kom je vanzelf door Broek in Waterland. De snelste route gaat eigenlijk net langs het oude dorp (het fietspad langs de drukke Provinciale Weg). Ik moet je aanraden om ook eens een keer het dorp in te fietsen.

Broek in Waterland 001In Broek in Waterland heb ik een keer gigantisch mijn hoofd gestoten toen ik mijn broek uit trok. Nu vragen jullie je vermoedelijk af waarom ik mijn broek uittrok in Broek (uit) in Waterland. Maar de reden was dat ik mijzelf in een plaatselijke bedstede te ruste wilde gaan leggen. Die hadden we legaal gehuurd als overnachtingsplek. De volgende dag fietste ik met een blauwe bult op mijn voorhoofd naar Utrecht.

Nu was ik weer een keer in Broek in Waterland. Ik stapte uit de bus om weer even door het dorp te lopen. Daarna stapte ik weer in de bus om verder te gaan.

Broek in Waterland is één van de duurste plaatsen van Nederland. Maar dat was in vorige eeuwen ook al zo. De woningen in het beschermde dorpsgezicht zijn onbetaalbaar voor de gemiddelde localo. Het dorp met zo’n 2500 inwoners telt zo’n 400 beschermde monumenten.

broek-in-waterlandOp de foto’s zie je het Havenrak in Broek. Hier staan prachtige historische lantaarnpalen.

Ooit heeft Napoleon hier eens zitten bijkomen van een vermoeiende reis. ‘Wat nu? zei Pichegru. Kan niet verrotte, zei Bernadotte.

Als Napoleon  niet samen met Pichegru terug had gemoeten naar Parijs was hij hier blijven wonen.